Não bộ bị hủy hoại thế nào dưới áp lực nợ nần

Tim đập dồn dập, ngực thắt nghẹt, cortisol tăng vọt khiến hệ thần kinh của những người mắc nợ luôn ở trạng thái báo động, theo chuyên gia.

Tuân, 37 tuổi, làm công việc văn phòng tại Hà Nội, có sở thích đầu tư bất động sản. Giữa năm 2025, khi cơn sốt đất vùng ven tăng nhiệt, anh gom toàn bộ tiền tiết kiệm, thế chấp tài sản vay ngân hàng, đồng thời mượn người thân để mua hai lô đất với kỳ vọng lướt sóng kiếm lời sau vài tháng. Giá đất khi đó tăng liên tục khiến người đàn ông tự tin dùng tới 90% số tiền đòn bẩy.

Bước sang đầu năm 2026, thị trường bất động sản đảo chiều khiến hai mảnh đất đóng băng thanh khoản. Trong lúc đó, Tuân vẫn phải gánh đều đặn tiền gốc và lãi ngân hàng mỗi tháng. Đến cuối tháng 6, anh chấp nhận bán tháo một lô, chịu lỗ hàng trăm triệu đồng so với giá mua để tất toán bớt nợ. Mảnh đất còn lại tiếp tục mắc kẹt do không tìm được người mua.

Thương vụ đầu tư biến thành gánh nặng tài chính. Mức lương văn phòng của Tuân hiện chỉ đủ chi trả sinh hoạt gia đình, không thể cáng đáng nổi phần lãi vay, chưa tính đến tiền gốc. Khi người quen ráo riết đòi nợ, anh "cắn răng" vay đảo nợ từ các kênh ngoài với lãi suất cao.

Áp lực tiền bạc kéo dài đẩy Tuân vào tình trạng mất ngủ trầm trọng, kiệt sức và dễ nổi nóng với người xung quanh. Khi những cơn hoảng loạn và suy sụp bắt đầu cản trở sinh hoạt hàng ngày, anh tìm đến phòng khám của bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Tâm thần ban ngày Mai Hương, nhận chẩn đoán mắc chứng trầm cảm.

Tương tự, bác sĩ Thu từng điều trị một phụ nữ 29 tuổi, ra trường với thu nhập hơn 1.000 USD, mua nhà trả góp, gửi tiền về quê phụng dưỡng cha mẹ. Kinh tế chững lại, công việc đình trệ, thu nhập giảm sâu, song khoản nợ hàng chục triệu đồng mỗi tháng phải trả vẫn còn đó.

Cô rút thẻ tín dụng để bù chi tiêu, chịu lãi suất cao, rồi làm việc thâu đêm để trả phần lãi mới phát sinh. Đến lúc vào viện, người phụ nữ đau tức ngực và khó thở dai dẳng. Bác sĩ loại trừ bệnh lý thực thể, làm trắc nghiệm tâm lý, kết luận rối loạn lo âu kèm trầm cảm trên nền căng thẳng nợ nần.

Trường hợp của các bệnh nhân trên phản ánh một hiện tượng phổ biến khi bong bóng tài chính vỡ vụn. Theo các nghiên cứu dịch tễ học tâm thần quốc tế, người gánh nợ xấu có nguy cơ mắc các rối loạn tâm thần cao gấp khoảng ba lần người không có nợ, đặc biệt là nguy cơ trầm cảm và lo âu bệnh lý.

Như phân tích tổng hợp 65 nghiên cứu công bố trên Clinical Psychology Review (Mỹ) cho thấy người mắc nợ có nguy cơ gặp rối loạn tâm thần cao gấp khoảng ba lần người không nợ. Tại Anh, Money and Mental Health Policy Institute ghi nhận gần một nửa số người vướng nợ khó trả cùng lúc mang vấn đề sức khỏe tâm thần.

Việt Nam chưa có thống kê riêng về nhóm này, song nghiên cứu "Nam giới và nam tính tại Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa" của ISDS năm 2020 phát hiện gần 3% nam giới được khảo sát từng nảy ý định chấm dứt cuộc sống khi áp lực tài chính và sự nghiệp dồn đến, tỷ lệ cao nhất thuộc nhóm 18 đến 29 tuổi với 5,4%.

Bác sĩ Thu nhận định các nghiên cứu y khoa chưa khẳng định nợ nần là nguyên nhân trực tiếp sinh ra các bệnh lý tinh thần, song giữa hai hiện tượng này tồn tại mối liên hệ hai chiều rõ rệt. Áp lực tài chính hoạt động như một chất kích hoạt cực mạnh giáng vào ngưỡng chịu đựng thần kinh của người bệnh.

Vấn đề bắt nguồn từ cơ chế phòng vệ sinh học nguyên thủy của não bộ. Hiệp hội Tâm lý học Anh giải thích rằng sự đe dọa về việc kiệt quệ tài chính đánh thẳng vào những nỗi sợ sinh tồn cơ bản nhất. Tiền bạc trong xã hội hiện đại gắn liền với chỗ ở, cái ăn và sự an toàn cá nhân. Khi các yếu tố này bị đe dọa, hạch hạnh nhân trong não bộ lập tức kích hoạt phản ứng báo động khẩn cấp, tương tự khi cơ thể đối mặt với một mối nguy hiểm thể chất ngoài đời thực.

Tuyến thượng thận bị thúc ép giải phóng liên tục cortisol, loại hormone vốn dĩ giúp cơ thể tỉnh táo và dồn năng lượng để đối phó hiểm nguy trong chốc lát. Khi nợ nần bế tắc kéo dài từ tháng này qua năm khác, hệ thống báo động sinh học này không bao giờ có cơ hội tắt đi.

Nồng độ hormone căng thẳng duy trì ở mức cao kinh niên làm tổn hại vùng não điều hòa cảm xúc và trí nhớ, gây đảo lộn nhịp sinh học, hủy hoại giấc ngủ và đẩy người bệnh trượt sâu vào trạng thái trầm cảm cùng các bệnh lý tim mạch, huyết áp.

"Cảm giác bế tắc càng nhân lên khi văn hóa xã hội thường gắn khả năng chu cấp tài chính với giá trị nhân phẩm và năng lực của một cá nhân, khiến người vay tự biến gánh nặng bên ngoài thành sự dằn vặt bản thân", bà Thu cho hay.

Để ngừa tình trạng suy sụp, chuyên gia khuyên bước đầu tiên nằm ở việc tháo dỡ gánh nặng tâm lý, khi tách biệt số nợ khỏi phẩm giá con người.

"Món nợ chỉ là bài toán kinh tế cần giải quyết theo từng bước, không phải bản án định đoạt giá trị sống của một con người, cần tách bạch nhận thức", bác sĩ khuyến nghị.

Ngoài ra, để ngắt chu kỳ hoảng loạn của não bộ, người trong cuộc nên biến những nỗi sợ vô hình thành các dữ liệu định lượng. Thay vì để tâm trí bị bủa vây bởi viễn cảnh vỡ nợ mù mịt, hãy đặt bút liệt kê chi tiết bốn thông số: tổng dư nợ thực tế, các khoản buộc phải thanh toán ngay, dòng tiền vào hàng tháng và những đầu việc cụ thể có thể xử lý trong vòng bảy ngày. Khi sự mơ hồ được thay thế bằng những con số hữu hạn, não bộ sẽ chuyển từ trạng thái báo động sinh tồn sang tư duy hành động, từng bước tái lập cảm giác làm chủ hoàn cảnh.

Song song việc tái cấu trúc nợ, trục sinh học của cơ thể cần được bảo vệ ở mức ưu tiên tương đương. Giấc ngủ, dinh dưỡng đầy đủ, vận động thể chất và các mối liên kết gia đình là lớp đệm bảo vệ cuối cùng của hệ thần kinh. Khi thể lực kiệt quệ, khả năng nhận thức và xử lý khủng hoảng cũng tê liệt theo.

Đặc biệt, nếu tình trạng mất ngủ kéo dài, tâm trạng buồn bã, cảm giác bế tắc hoặc ý nghĩ buông xuôi bắt đầu làm đình trệ công việc và sinh hoạt, người bệnh không nên tự chịu đựng hay chờ đến khi trả hết nợ mới đi khám. Việc chủ động tìm đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần để đánh giá lâm sàng hoặc chuyên gia tâm lý để can thiệp trị liệu là giải pháp y tế bắt buộc nhằm ngăn chặn nguy cơ tổn thương sức khỏe tâm thần.