Kiệt sức bởi gồng gánh 'trả nợ, nuôi con, chăm bố mẹ già'

Nhiều người tuổi 40 kiệt sức, trầm cảm bởi trách nhiệm trả nợ, nuôi con nhỏ, chăm bố mẹ già, các chuyên gia khuyến cáo cần "đeo mặt nạ dưỡng khí" cho bản thân trước khi muốn gồng gánh gia đình.

Mỗi tối mồng 4, anh Nam, 43 tuổi, hỏi vợ câu nói quen thuộc 'Tháng này tiền học, tiền thuốc, tiền lãi hết bao nhiêu?'. Chị Lan, vợ anh, mở máy tính. Các con số hiện trên màn hình từ 12 triệu đồng lãi suất căn chung cư, 10 triệu tiền học và sữa hai con, 7 triệu thuốc men cho cha mắc bệnh Parkinson, 3 triệu công người nấu ăn cho cụ buổi trưa. Cộng với tiền chợ, xăng xe, điện nước, lương 40 triệu đồng của cả hai vợ chồng chỉ đủ dùng trong 3 tuần.

"Chúng tôi không đủ sống", chị Lan, ở Hoài Đức, nói. Tháng trước, chiếc xe ôtô phải bảo trì, tiêu tốn hết 7 triệu. Anh Nam, chồng chị phải vay nóng bạn bè để trang trải. Ở tuổi 40, anh không còn dám mơ về những chuyến du lịch hay những việc lớn như sửa nhà, thay xe.

"Nhiều lúc nhìn bạn bè độc thân đi đây đi đó cũng thèm, nhưng về đến nhà thấy cha ăn ngon miệng, hai đứa nhỏ chạy ra ôm chân là lại phải tự xóc lại tinh thần", anh chia sẻ.

Chị Loan, 41 tuổi, ở Hà Nội, không có lựa chọn dù nhỏ như anh Nam. "Tài sản lớn nhất" của chị là khoản nợ 150 triệu đồng từ lúc mẹ vào bệnh viện hồi sức cấp cứu. Chồng chị là thợ điện tự do, thu nhập dao động 8 đến 15 triệu đồng tùy theo công việc. Lương cố định của chị, 14 triệu đồng, dùng trả tiền nhà 5 triệu, học phí con 3 triệu, tã lót và thuốc cho mẹ 2 triệu, thực phẩm và điện nước 4 triệu.

Có đêm, lúc 0h sáng, chị giật mình khi nghe mẹ rên hừ hừ vì đau khớp ở góc phòng. Chị nhìn sang con co quắp ngủ bên bàn học. Không ngủ được, chị nằm mà tính toán: nếu mẹ cần phẫu thuật, lấy từ đâu? Con sẽ học thêm hay không khi không có tiền?

Gần 5 năm rồi, chị không có mỹ phẩm, không xã giao, không quần áo mới. Nhưng Loan không tức giận về điều này. "Con còn nhỏ, mẹ còn sống. Đó là trách nhiệm", chị Loan nói, những từ ấy được lặp lại từ bao thế hệ phụ nữ Việt.

Tình trạng vừa phải lo chăm sóc cha mẹ già yếu, vừa nuôi con nhỏ như Lan và Loan được các chuyên gia gọi là "thế hệ bánh mì kẹp" (Sandwich Generation). Đây là thuật ngữ do nhà xã hội học người Mỹ Dorothy Miller đưa ra, chỉ nhóm người trung niên (40-50 tuổi) vừa phải chăm sóc bố mẹ già, vừa nuôi dạy con cái.

Hiện, chưa có số liệu thống kê về số người "bánh mì kẹp" ở Việt Nam. Tổng điều tra dân số 2019 cho biết, tỷ lệ dân số phụ thuộc (dưới 15 tuổi và trên 65 tuổi) ở Việt Nam chiếm khoảng 45%. Số người già Việt Nam không có lương hưu và trợ cấp là 64,4%. Người Việt không chỉ đang "chưa giàu đã già" mà còn "chưa già đã yếu".

Bình quân, mỗi gia đình có một người già không hưu phải chi 3 đến 5 triệu đồng hàng tháng để trả y tế, chăm sóc, và thực phẩm đặc biệt. Con số này tăng lên 6 đến 7 triệu đồng khi người già mắc bệnh mạn tính như bệnh Parkinson của cha chị Lan. Bệnh này ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát vận động tự nguyện, gây ra những triệu chứng từ run tay, cơ cứng, cho đến suy giảm khả năng tự chăm sóc bản thân. Chi phí chăm sóc người mắc bệnh Parkinson, bao gồm cả người nuôi bệnh và thuốc men, gấp 3-4 lần so với người cao tuổi khỏe mạnh.

Trong khi đó, dân số trong độ tuổi thanh niên (từ 16 đến 30 tuổi) ở Việt Nam đang có xu hướng giảm dần qua từng năm, còn nhóm 60 tuổi trở lên đang gia tăng. Dự báo, sau năm 2035, cứ 4 người trong tuổi lao động phải "gánh" ba người, cơ hội để người trẻ tích lũy, đảm bảo thu nhập lúc về già bị ảnh hưởng.

"Điều này có nghĩa là gánh nặng chăm sóc sẽ tiếp tục tăng. Nếu không có can thiệp chính sách kịp thời, người trẻ ngày hôm nay sẽ rơi vào tình trạng không tích lũy, rồi khi già sẽ vào nghèo khó, bệnh tật", PGS. TS Phạm Mạnh Hà, chuyên gia tâm lý, Khoa khoa học và công nghệ giáo dục, Đại học Bách Khoa Hà Nội, nói.

Nhưng có một vấn đề sâu hơn, không phải là kinh tế mà là tâm lý. PGS Hà mô tả tuổi 40 là "giai đoạn đỉnh cao của sự nghiệp nhưng cũng là đỉnh cao của áp lực".

Khi câu hỏi "tiền học, tiền thuốc, tiền lãi hết bao nhiêu?" lặp đi lặp lại mỗi tháng, nó sâu thẳm vào tiềm thức. Họ trở nên căng thẳng không phải chỉ bởi áp lực kinh tế, mà còn cảm giác có lỗi - lỗi vì không nuôi con tốt hơn, lỗi vì không chăm bố mẹ chu đáo hơn.

Cảm giác này, gọi là "guilt" trong tâm lý học, kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, tức phần của hệ thần kinh tự động chuẩn bị cơ thể để ứng phó với mối nguy hiểm. Nhịp tim tăng, huyết áp lên cao, hormone cortisol được giải phóng. Nếu tình trạng này kéo dài, nó trở thành "stress mạn tính", tức cơ thể ở trạng thái cảnh báo liên tục.

Các chuyên gia phân biệt stress thông thường với những rối loạn tâm lý cần can thiệp. Stress là phản ứng tự nhiên, không thành bệnh. Nhưng khi stress kéo dài, nó có thể dẫn đến rối loạn lo âu, trong đó người bệnh cảm thấy lo âu quá mức không tương xứng với sự kiện thực tế, hoặc trầm cảm, trong đó cảm xúc, hy vọng, và khả năng cảm thụ niềm vui bị suy giảm một cách bệnh lý.

ThS tâm lý Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc Trung tâm Lumos, nhận xét rằng luồng năng lượng tiêu cực từ cảm giác tội lỗi không dừng ở cá nhân mà lan ra toàn hệ thống gia đình. "Họ dễ cáu gắt vì những điều nhỏ nhặt. Những cuộc trò chuyện tích cực thưa dần. Mâu thuẫn xoay quanh: ai chăm bố mẹ bên nào, tiền chi cho ai trước".

Điều này xảy ra ở nhà anh Nam và chị Lan. Có đêm, anh Nam nói: "Nếu không có con, cuộc đời chúng ta sẽ dễ hơn nhiều". Anh không có ý xấu. Anh chỉ mệt. Nhưng từ lúc đó, chị Lan không thể không lặp lại những từ ấy trong đầu. Chị cảm thấy như mình là gánh nặng, như sự tồn tại của con cái là lỗi của bản thân.

Dấu hiệu của kiệt sức tâm lý, hay burnout, không phải lúc nào cũng rõ ràng. "Nhiều người càng quá tải lại càng cố gắng tỏ ra mạnh mẽ", ông Thiện nói. "Họ tiếp tục đi làm, chăm sóc cha mẹ, dạy con - tất cả như bình thường. Nhưng bên trong, họ đang cháy hết năng lượng".

Những dấu hiệu tinh tế này bao gồm: không còn khả năng nghỉ ngơi thực sự dù có thời gian rảnh, họ vẫn cảm thấy có lỗi hoặc lập tức tìm việc khác để làm; khó ngủ do não vẫn "chạy" ở tốc độ cao; hoặc ngược lại, mệt mỏi quá độ dẫn đến ngủ quá nhiều; cảm giác bất lực ẩn chứa trong những từ ngữ nghe có vẻ bình thường như "thôi, chắc thế thôi, mình không thay đổi được gì"; mất hứng thú với những hoạt động trước đây yêu thích.

Chị Loan trải qua mọi triệu chứng này. Người phụ nữ không bao giờ nói rõ "tôi không đủ sức", nhưng Loan cũng không còn cười. Mỗi sáng thức dậy, chị hoạt động như một máy làm việc, về nhà, chăm mẹ, xem con học bài, ngủ, rồi lặp lại. "Tôi không biết hôm nay là thứ mấy", chị nói. "Tôi không nhớ lần cuối tôi thực sự cười là khi nào. Có lẽ... hơn một năm rồi", giọng chị không buồn cũng không vui.

Để không bị "nghiền nát" giữa hai gánh nặng, các chuyên gia khuyên mọi người nên tháo bỏ chiếc áo "người hùng hoàn hảo", thừa nhận sự mệt mỏi không phải là yếu đuối, cần ưu tiên "đeo mặt nạ oxy cho bản thân" trước khi muốn cứu người.

Nên chủ động san sẻ trách nhiệm chăm sóc cha mẹ với anh chị em trong nhà, đồng thời dạy con tính tự lập sớm thay vì bao bọc 100%.

Hai vợ chồng cần giữ bằng được khoảng thời gian riêng của hai người, dù chỉ là bữa cà phê cuối tuần, và coi đó là khoản đầu tư cho sự bền vững của gia đình chứ không phải sự xa xỉ. Cuối cùng, hãy chấp nhận giới hạn của mình. "Bạn không cần phải trở thành một người con hoàn hảo, một người cha/mẹ hoàn hảo và một nhân viên hoàn hảo cùng một lúc".

Nếu cảm giác quá tải, mất ngủ, buồn bã, lo âu, cáu gắt hoặc mất hứng thú kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng rõ đến công việc, quan hệ và sinh hoạt, đó cũng là lúc nên cân nhắc tìm đến chuyên gia tâm lý thay vì tiếp tục cố gắng chịu đựng một mình.