Vòng eo tăng dù cân nặng không đổi cảnh báo điều gì?

Vòng eo lớn dần trong khi cân nặng giữ nguyên có thể phản ánh mỡ tập trung ở bụng, khối cơ suy giảm và nguy cơ chuyển hóa đang tăng.

Cân nặng không đổi chưa chắc đồng nghĩa vóc dáng và sức khỏe vẫn như cũ. Bàn cân không cho biết cơ thể có bao nhiêu mỡ, bao nhiêu cơ và mỡ nằm ở đâu. Một người có thể tích thêm mỡ ở bụng trong lúc khối cơ giảm, khiến tổng trọng lượng gần như đứng yên. Vì thế, quần áo chật hơn ở eo hoặc số đo tăng liên tục vẫn là tín hiệu đáng lưu ý.

Điều đầu tiên cần nghĩ tới là mỡ đang dồn nhiều hơn vào vùng bụng. Vòng eo không đo chính xác lượng mỡ nằm sâu quanh các cơ quan, nhưng giúp nhận ra xu hướng này. Loại mỡ đó có liên quan đến tình trạng cơ thể đáp ứng kém với insulin, đường huyết, huyết áp và mỡ máu bất thường.

Mối liên hệ này không chỉ xuất hiện ở người thừa cân. Một phân tích gộp từ 11 nghiên cứu, đăng trên Mayo Clinic Proceedings, theo dõi 650.386 người 20-83 tuổi tại Mỹ, Australia và Thụy Điển. Kết quả cho thấy vòng eo càng lớn thì nguy cơ tử vong càng tăng trong tất cả các nhóm BMI được khảo sát. Đây là nghiên cứu quan sát, không chứng minh quan hệ nhân quả, nhưng cho thấy hai người cùng cân nặng chưa chắc có nguy cơ giống nhau.

Nghiên cứu đăng trên JAMA Network Open năm 2022 phân tích 58.132 người Trung Quốc từ 40 tuổi trở lên, được đo cân nặng và vòng eo hai lần cách nhau khoảng 4-5 năm. Nhiều người giảm nhẹ cân nặng nhưng vòng eo vẫn tăng. So với nhóm giữ ổn định cả hai chỉ số, nhóm cân nặng ổn định nhưng vòng eo tăng có nguy cơ tử vong cao hơn trong thời gian theo dõi. Các tác giả lưu ý kết quả có thể chịu ảnh hưởng của tuổi, bệnh nền và lối sống; nghiên cứu cũng không đo trực tiếp khối cơ và lượng mỡ.

Vòng eo lớn dần còn có thể đi cùng tình trạng mất cơ. Sau tuổi 40, ít vận động khiến cơ bắp suy giảm trong khi năng lượng dư thừa vẫn được tích dưới dạng mỡ. Nếu bụng lớn hơn kèm đứng lên khỏi ghế khó, leo cầu thang nhanh mỏi hoặc xách đồ yếu hơn trước, nên lưu ý cả sức cơ thay vì chỉ tìm cách giảm mỡ bụng.

Ở phụ nữ trung niên, mãn kinh có thể làm thay đổi nơi cơ thể tích mỡ. Một tổng hợp đăng trên American Journal of Obstetrics and Gynecology năm 2019 gồm 201 nghiên cứu trên hơn một triệu phụ nữ và 11 nghiên cứu theo dõi 2.472 người qua thời kỳ mãn kinh. Phụ nữ sau mãn kinh có vòng eo trung bình lớn hơn khoảng 4,6 cm và nhiều mỡ ở thân mình hơn. Nhóm tác giả cho rằng tuổi tác giải thích phần lớn mức tăng mỡ toàn thân, còn thay đổi nội tiết có thể góp phần khiến mỡ dồn về bụng. Mãn kinh vì thế không phải nguyên nhân duy nhất.

Bụng to lên không phải lúc nào cũng do mỡ. Đầy hơi thường thay đổi trong ngày, rõ hơn sau bữa ăn hoặc khi táo bón; còn mỡ bụng làm số đo tăng khá ổn định qua nhiều tuần. Nếu bụng lớn nhanh, căng cứng hoặc kèm đau kéo dài, no sớm, nôn, khó thở, sụt cân hay chảy máu bất thường, người bệnh nên đi khám thay vì tự ăn kiêng.

Nên đo vòng eo trong cùng điều kiện, chẳng hạn buổi sáng, sau khi đi vệ sinh và trước ăn. Đứng thẳng, thả lỏng bụng, đặt thước ngang ở khoảng giữa xương sườn cuối và mào chậu, đo sau khi thở ra bình thường, không siết thước vào da. NICE khuyên người trưởng thành có BMI dưới 35 có thể dùng tỷ lệ vòng eo trên chiều cao để sàng lọc, với mục tiêu giữ vòng eo dưới một nửa chiều cao. Cách tính này không thay thế việc khám và xét nghiệm.

Khi vòng eo tăng liên tục, không nên chỉ ép cân thật nhanh. Cần giảm đồ uống có đường, rượu bia, thực phẩm chế biến sẵn; đồng thời ăn đủ rau và chất đạm. Nên kết hợp đi bộ, chạy, đạp xe hoặc bơi với các bài tập giữ cơ. Một thử nghiệm trên 300 người được dẫn lại trong bản đồng thuận đăng trên Nature Reviews Endocrinology cho thấy các nhóm tập luyện đều giảm vòng eo khoảng 5 cm so với nhóm không tập. Số đo vòng eo vì thế có thể cải thiện ngay cả khi cân nặng thay đổi ít.

Vòng eo tăng không liên quan trực tiếp tới vaccine. Tuy nhiên, đây có thể là dịp để mỗi người xem lại sức khỏe chung, trong đó có lịch tiêm chủng khi trưởng thành. Vaccine cần thiết được xác định theo tuổi, những mũi đã tiêm, bệnh nền, công việc và nguy cơ tiếp xúc với mầm bệnh, không dựa riêng vào cân nặng hay vòng eo. Khi đi khám huyết áp, đường huyết hoặc mỡ máu, người bệnh có thể mang theo thông tin tiêm chủng để được tư vấn cùng lúc.

Loại vaccine và thời điểm tiêm cần theo khuyến cáo đang áp dụng tại nơi sinh sống cùng đánh giá của nhân viên y tế. Vaccine giúp phòng một số bệnh truyền nhiễm nhưng không thể thay thế ăn uống hợp lý, vận động và kiểm soát các nguy cơ chuyển hóa.