Kỹ sư công nghệ rối loạn lo âu bởi 'lời nguyền tuổi 35'

Gập máy tính lúc 3h sáng với đôi mắt nhòe đi sau 16 tiếng làm việc, Thế Vinh, 27 tuổi, vẫn không thể chợp mắt, tay chân run rẩy.

Không vướng bận nợ nần hay gánh nặng gia đình, Vinh, lập trình viên tại TP HCM, duy trì nhịp làm việc kiệt sức suốt gần hai năm qua. Ngoài giờ hành chính, anh nhận thầu thêm website và gia công phần mềm cho đối tác nước ngoài lệch múi giờ. Bàn làm việc của Vinh ngổn ngang hộp cơm ăn dở và vỏ lon nước ngọt.

"Mỗi lần nghe tin một công ty công nghệ sa thải nhân sự vì tự động hóa, tôi lại lạnh người. Nếu không cày để tích lũy tài chính và nâng cấp kỹ năng trước năm 30 tuổi, tôi sợ mình không thể trụ lại ngành này khi chạm ngưỡng 35", Vinh nói.

Nhịp sinh hoạt đảo lộn khiến cân nặng của anh tăng gần 10 kg trong một năm, kèm các đợt đãng trí ngắn hạn. "Nhiều buổi sáng ngồi vào bàn, các đầu ngón tay tôi run bần bật, gõ vài dòng mã lệnh phải dừng lại vì mắt không điều tiết được", chàng trai tâm sự.

Gần đây, Vinh đến Bệnh viện ĐH Y dược khám, được chẩn đoán bị suy nhược, rối loạn lo âu, phải dùng thuốc và nghỉ ngơi để cơ thể phục hồi.

Cùng áp lực đào thải nhưng ở vị thế nặng gánh hơn, Hoàng Nam, 34 tuổi, kỹ sư bảo mật tại Tây Ninh, đang gánh khoản nợ mua nhà hơn một tỷ đồng cùng chi phí nuôi hai con nhỏ. Công ty nơi anh làm việc vừa tái cấu trúc, giảm gần 20% nhân sự ở các vị trí lập trình căn bản để chuyển sang dùng các công cụ hỗ trợ viết mã tự động.

Để giữ vị trí, Nam nhận thêm việc nội bộ, đồng thời thức đêm nhận dự án ngoài và tự học các công cụ học máy mới. Ngồi trước màn hình trung bình 15 tiếng mỗi ngày, huyết áp của anh thường xuyên ở ngưỡng trên 140/90 mmHg.

"Có đêm soi gương lúc 3h sáng, thấy hai mắt trũng sâu, tim đập thình thịch, tôi biết mình đang tự phá hủy sức khỏe. Nhưng dừng lại lúc này đồng nghĩa với việc mất thu nhập và bị lứa kỹ sư trẻ thay thế ngay lập tức", Nam nói.

Lo lắng nguy cơ bị đột quỵ, anh đến bệnh viện khám, nhận kết quả bị rối loạn lipid, huyết áp cao, tiền tiểu đường, trầm cảm nhẹ, phải điều trị lâu dài.

Dù Việt Nam chưa có số liệu thống kê chính thức, tình cảnh của Vinh và Nam đang trở thành chủ đề thảo luận dày đặc trên các diễn đàn công nghệ thời gian gần đây. Làn sóng sa thải kéo dài kết hợp với áp lực phải chạy đua cập nhật công nghệ mới, đặc biệt là AI, khiến không ít kỹ sư phần mềm rơi vào trạng thái quá tải kéo dài.

Tại các cơ sở y tế, thực tế này cũng được ghi nhận rõ. Nhiều bác sĩ cảnh báo số lượng người làm việc trong ngành công nghệ đến khám vì rối loạn giấc ngủ, kiệt sức và các bệnh lý chuyển hóa có xu hướng trẻ hóa.

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong bảng Phân loại Quốc tế về Bệnh tật (ICD-11), burnout là một hiện tượng nghề nghiệp sinh ra từ căng thẳng mạn tính nơi công sở không được quản lý hiệu quả. Hội chứng này được nhận diện qua ba dấu hiệu cốt lõi: cạn kiệt năng lượng, suy giảm sự gắn kết và gia tăng cảm xúc tiêu cực với công việc, dẫn đến hiệu suất lao động tụt dốc.

Bác sĩ Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Trưởng khoa Nội thần kinh, Bệnh viện Quân y 175, TP HCM, cho biết căng thẳng quá mức kéo dài kích hoạt phản ứng viêm và rối loạn thần kinh thực vật. Tình trạng này làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, xơ vữa động mạch và đột quỵ ở người trẻ.

"Thực tế điều trị gần đây ghi nhận nhiều ca tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và suy nhược thần kinh ở độ tuổi dưới 35. Đa số bệnh nhân có điểm chung là ngồi tĩnh tại quá lâu, lạm dụng chất kích thích như caffeine để thức đêm và làm việc trong trạng thái lo âu kéo dài", bác sĩ Nghĩa nói.

Bên cạnh áp lực thể chất, thị trường công nghệ châu Á từ lâu tồn tại khái niệm "lời nguyền tuổi 35" – ngưỡng tuổi mà người lao động bị coi là giảm khả năng thích nghi với công nghệ mới, đòi hỏi mức lương cao theo thâm niên nhưng khó đáp ứng văn hóa làm việc cường độ cao như lao động trẻ.

Khảo sát thị trường lao động IT năm 2024 của TopDev tại Việt Nam cho thấy gần 70% doanh nghiệp ưu tiên tuyển dụng nhân sự dưới 30 tuổi cho các vị trí kỹ thuật trực tiếp nhằm tối ưu hóa chi phí và tính linh hoạt. Áp lực này càng gia tăng khi làn sóng ứng dụng AI tạo sinh phát triển mạnh.

Số liệu từ chuyên trang theo dõi thị trường việc làm công nghệ Layoffs.fyi ghi nhận hơn 150.000 việc làm IT toàn cầu bị cắt giảm trong năm qua, phần lớn tập trung vào khâu lập trình cơ bản và kiểm thử phần mềm – những công việc máy móc có thể thay thế một phần.

Tuy nhiên, từ góc độ đơn vị sử dụng lao động, việc đào thải không hoàn toàn nằm ở yếu tố tuổi tác.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Giám đốc Công nghệ một công ty phần mềm tại TP HCM, cho rằng thị trường hiện nay không sa thải nhân sự vì họ bước qua tuổi 35, mà sa thải những người "dừng tích lũy giá trị".

Nhiều kỹ sư nhầm lẫn giữa 10 năm kinh nghiệm và một năm kinh nghiệm lặp lại 10 lần. Khi AI xuất hiện, các công việc viết mã đơn thuần bị rút ngắn thời gian. Doanh nghiệp cắt giảm người làm việc máy móc chứ không cắt giảm người có khả năng giải quyết vấn đề phức tạp, thiết kế kiến trúc hệ thống hay quản trị dự án.

"Nếu nhân sự lớn tuổi không tạo ra giá trị vượt trội so với một kỹ sư trẻ biết dùng AI, họ đương nhiên đối mặt nguy cơ bị thay thế", ông Tuấn Anh nói.

Dưới góc nhìn tâm lý, Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, cho rằng nhiều kỹ sư trẻ đang mắc kẹt trong "bẫy lo âu dự đoán". Nỗi sợ bị tụt hậu biến công việc thành một hành vi mang tính cưỡng bức, khiến họ cảm thấy tội lỗi mỗi khi nghỉ ngơi.

"Nhiều người xem việc đánh đổi thể lực trước tuổi 35 như một khoản đầu tư ngắn hạn để đổi lấy sự an toàn. Đây là tính toán rủi ro", ông Thiện phân tích. Sức khỏe và năng lực nhận thức không phải là tài khoản có thể tiêu cạn rồi bù đắp sau. Tổn thương tế bào thần kinh, suy giảm trí nhớ do kiệt sức mạn tính là những tổn hại khó đảo ngược, làm giảm chính khả năng lao động của họ trong giai đoạn sau của sự nghiệp.

Chuyên gia này cho rằng để tránh rơi vào kiệt sức, người lao động cần thiết lập kỷ luật nghỉ ngơi thay vì chỉ kỷ luật làm việc như quy định giờ cố định tắt máy tính mỗi ngày để não bộ tái tạo năng lượng; không đem thiết bị làm việc vào không gian ngủ.

Bên cạnh đó, thay vì cày thêm giờ để làm các công việc lặp lại, cần tập trung nâng cao kỹ năng tư duy phản biện, giải quyết bài toán nghiệp vụ chuyên sâu – những yếu tố công nghệ tự động chưa thể thay thế hoàn toàn.

Khi xuất hiện tình trạng mất ngủ kéo dài, đau đầu, tim đập nhanh hoặc mất khả năng tập trung cơ bản, người lao động cần đi khám chuyên khoa y tế và tâm lý, thay vì tự tăng liều lượng cà phê để duy trì sự tỉnh táo giả tạo.