Kiệt quệ trong vòng quay 'bán sức'

Trở về phòng trọ lúc 22h30, Thu Huyền, 26 tuổi, ngụ TP HCM, ngồi bệt xuống sàn khi chiếc túi xách và khẩu trang vẫn còn nguyên trên người.

Sau 16 tiếng chạy xe máy qua 4 cơ sở dạy tiếng Anh và đứng lớp liên tục, cô gái bỏ bữa tối, gục đầu cố ngủ nhưng cơn đau buốt thái dương kéo giật từng hồi. Huyền chọn lịch dạy kín hai ngày cuối tuần và các lớp tối muộn để gánh tiền trọ, gửi tiền thuốc thang về Tây Ninh cho cha mẹ và tích lũy tiền làm đám cưới, quỹ phòng thân.

Cô không dám dừng lại khi mỗi sáng thức dậy với cổ họng khô khốc và cảm giác cơ thể sắp vỡ vụn. "Thu nhập khoảng 50-60 triệu một tháng, tôi cố 'cày' khi đang còn trẻ khỏe để tích lũy cho tương lai", Huyền kể.

Thế Vinh, 27 tuổi, kỹ sư phần mềm tại TP HCM, không vay nợ và không gánh gia đình, nhưng vẫn tự cuốn mình vào cùng một guồng. Vinh sợ chạm ngưỡng 30 sẽ hết sức cạnh tranh với lứa lập trình viên trẻ, và sợ trí tuệ nhân tạo (AI) xóa mất công việc của anh.

Ngoài giờ chính thức, chàng trai thầu website cho các chuỗi trà sữa, cà phê, gia công phần mềm cho đối tác lệch múi giờ. Bàn làm việc chất hộp cơm ăn dở và chai nước ngọt lúc nửa đêm. Anh thức trắng để kịp tiến độ, họp xuyên lục địa, ngủ 3 đến 4 tiếng mỗi ngày.

Giấc ngủ chắp vá vỏn vẹn 3-4 tiếng mỗi ngày khiến cơ thể anh phát tín hiệu báo động như cân nặng tăng vọt mất kiểm soát, mặt nổi mụn dày đặc, đầu óc luôn trong trạng thái lơ mơ và suy giảm trí nhớ trầm trọng. Anh dành 80% thời gian cho công việc, hạn chế tụ tập, "thậm chí không nhớ lần cuối đi du lịch là năm nào".

"Nhiều ngày thức dậy bật máy tính lên, tay tôi run rẩy còn mắt thì mờ đi", Vinh nói.

Huyền và Vinh là hai trong nhiều trường hợp kiệt quệ sức khỏe vì công việc, còn gọi là hội chứng kiệt sức (Burnout). Năm 2019, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lần đầu đưa hội chứng này vào Bảng phân loại Quốc tế về Bệnh tật (ICD-11) như một tình trạng sức khỏe liên quan đến nghề nghiệp.

Bác sĩ Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Trưởng khoa Nội Thần kinh, Bệnh viện Quân Y 175, cho biết người mắc thường có ba biểu hiện như kiệt quệ năng lượng; tâm lý hoài nghi, xa rời công việc; và hiệu suất lao động suy giảm rõ rệt.

Về thể chất, họ đối mặt với mất ngủ, rối loạn tiêu hóa, tăng huyết áp, suy giảm miễn dịch và dễ trượt sang trầm cảm nếu không được can thiệp kịp thời. Bác sĩ Nghĩa cũng lưu ý rằng dù có biểu hiện tương đồng, kiệt sức và trầm cảm là hai trạng thái khác nhau với phác đồ điều trị riêng biệt.

Áp lực công việc kéo dài không chỉ bào mòn tâm trí mà còn tàn phá trực tiếp hệ tim mạch. Theo nghiên cứu của WHO và Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố trên tạp chí Environment International, làm việc trên 55 giờ mỗi tuần làm tăng 35% nguy cơ đột quỵ và 17% nguy cơ tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ so với khung 35-40 giờ tiêu chuẩn. Trước đó, số liệu từ WHO ghi nhận gần 500 triệu người đối mặt rủi ro sức khỏe do làm thêm giờ và hơn 745.000 ca tử vong vì đột quỵ, bệnh tim liên quan quá tải công việc.

Đến năm 2026, báo cáo từ ILO tiếp tục cảnh báo các rủi ro tâm lý xã hội nơi làm việc như giờ làm kéo dài, bất an nghề nghiệp và áp lực tinh thần góp phần gây ra hơn 840.000 ca tử vong do tim mạch mỗi năm trên toàn cầu. Tình trạng này phổ biến hơn ở nam giới và lao động trung niên trở lên; trong đó Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương là khu vực có nguy cơ cao nhất, còn châu Âu ghi nhận mức thấp nhất.

Tại Việt Nam, bệnh tim mạch cướp đi sinh mạng của hơn 200.000 người mỗi năm (chiếm 39,5% tổng ca tử vong). Ghi nhận tại các cơ sở chuyên khoa như Bệnh viện Tim Hà Nội cho thấy số ca bệnh tăng 10-20% hằng năm, với độ tuổi mắc ngày càng trẻ hóa ở nhóm 30-40, thậm chí dưới 30 tuổi. Các bệnh lý vốn chỉ gặp ở người già như tăng huyết áp, mạch vành, đột quỵ nay xuất hiện nhiều ở người trẻ do áp lực công việc kết hợp lối sống thiếu lành mạnh: hút thuốc, lạm dụng rượu bia, ăn uống sai cách và lười vận động.

Số liệu từ Bộ Y tế cũng chỉ ra 5-7% ca đột quỵ xảy ra ở người dưới 45 tuổi và đang tăng khoảng 2% mỗi năm, tập trung tại Hà Nội và TP HCM. Trên toàn cầu, WHO cảnh báo 10-15% tổng ca đột quỵ thuộc về nhóm dưới 45 tuổi.

Các chuyên gia nhận định thế hệ trẻ hiện nay chịu nhiều áp lực đặc thù. Khi gia nhập thị trường lao động, họ đối diện sức ép kiếm tiền trong bối cảnh nhiều biến động như làn sóng sa thải, đóng băng tuyển dụng, nguy cơ bị AI thay thế và thu nhập không theo kịp chi phí sinh hoạt leo thang.

Khảo sát của Gallup chỉ ra 5 nguyên nhân chính đẩy nhân viên vào trạng thái kiệt sức là bị đối xử bất công, quá tải công việc, vai trò mập mờ, thiếu sự hỗ trợ từ cấp quản lý và áp lực thời gian phi lý. Nhân viên kiệt sức có nguy cơ nghỉ ốm cao hơn 63% và khả năng nhảy việc cao gấp 2,6 lần.

Tại Việt Nam, một khảo sát của VnExpress cũng ghi nhận 36% người tham gia lựa chọn "nhiều việc, tăng ca quá mức" là nguyên nhân gây căng thẳng lớn nhất.

Để giải quyết vấn đề từ gốc, GS Arthur C. Brooks (chủ mục Sống hạnh phúc của tờ The Atlantic) và bác sĩ Nghĩa cho rằng cần có sự điều chỉnh từ cả môi trường làm việc lẫn thói quen của mỗi cá nhân.

Ở góc độ quản lý, các chuyên gia khuyến nghị người sử dụng lao động cần phân định rõ trách nhiệm công việc, trao quyền kiểm soát và lắng nghe ý kiến phản hồi; hạn chế tối đa việc yêu cầu nhân viên hy sinh toàn bộ thời gian riêng tư, cắt giảm các cuộc họp không cần thiết, xây dựng văn hóa tôn trọng giờ nghỉ và thiết lập kênh hỗ trợ tâm lý tại nơi làm việc.

Về phía người lao động, giải pháp cốt lõi là phải chủ động phá vỡ "vòng lặp phản hồi" tiêu cực bằng cách tách bạch ranh giới giữa công việc và đời sống cá nhân. Người trẻ cần thiết lập khung giờ làm việc cố định, hạn chế kiểm tra thư điện tử hoặc tin nhắn công việc ngoài giờ hành chính, có thể sử dụng điện thoại riêng khi nghỉ ngơi hoặc tập luyện, đồng thời giữ nguyên tắc không bàn công việc trong các kỳ nghỉ bên người thân nhằm tái tạo năng lượng.

Song song, mỗi người cần duy trì chế độ dinh dưỡng khoa học, ngủ đủ giấc, vận động thể lực đều đặn và chủ động đối thoại với cấp quản lý về khối lượng công việc khi chạm ngưỡng quá tải. Khi xuất hiện các dấu hiệu mất ngủ mạn tính, rối loạn nhịp tim, đau đầu hoặc kiệt sức kéo dài, người bệnh cần tìm đến chuyên gia y tế chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần kịp thời thay vì tự chịu đựng.

Dù vậy, việc dừng lại để nghỉ ngơi vẫn là bài toán khó giải với nhiều người trẻ.

Sau ca dạy cuối kết thúc lúc 21h30 hôm 27/8, Huyền vẫn ghé hiệu thuốc mua liều giảm đau để kịp thức đêm soạn giáo án cho buổi sáng hôm sau. Còn tại căn phòng trọ của Vinh, ánh đèn màn hình máy tính vẫn sáng đến 3h sáng để hoàn tất gói phần mềm gia công cho đối tác nước ngoài.

Cả hai đều nhận thức rõ cơ thể đang chạm ngưỡng chịu đựng, nhưng gánh nặng mưu sinh và nỗi sợ tụt hậu vẫn tiếp tục cuốn họ vào những đêm dài không ngủ.