Gánh nặng từ 'việc không tên' khiến nhiều người vợ trầm cảm

5h30 mỗi sáng, Mai vẫn dậy chuẩn bị bữa sáng, xếp cặp con và quán xuyến mọi việc nhà, nhưng trớ trêu thay, cô đang mắc trầm cảm mà không hề hay biết.

Mai, 36 tuổi, ở Hà Nội kể nhiều năm nay, việc đầu tiên khi thức dậy không phải đánh răng hay uống một cốc nước, mà là kiểm tra lịch học của con, xem chồng có cần mang cơm đi làm, trong tủ lạnh còn đủ thức ăn cho bữa tối không.

Trước khi chợp mắt, danh sách những việc cần làm vẫn dài dằng dặc, từ nhớ lịch học, vui chơi của con, cập nhật tin tức nhóm phụ huynh, dọn dẹp nhà cửa, đến việc ghi nhớ đồ dùng đã hết hay kiểm tra thực phẩm để mua mới.

"Đầu óc tôi lúc nào cũng quay cuồng", Mai nói với giảng viên tâm lý Nguyễn Thị Hương Lan, Trưởng phòng Tâm lý tại Viện đào tạo BHIU (thuộc Đại học Quốc tế Bắc Hà).

Những cơn đau đầu trở nên thường xuyên hơn, cô dần mất hứng thú với mọi việc. Tháng này sang tháng khác, ham muốn tình dục sụt giảm. Có những hôm, người phụ nữ không thể bật dậy, cơ thể đau nhức, chán ăn, nhưng công việc vẫn phải làm. Bữa sáng vẫn phải chuẩn bị. Cặp sách con vẫn phải xếp.

Chỉ đến khi một loạt triệu chứng tích lũy, Mai được thăm khám và làm các bài trắc nghiệm tâm lý. Kết quả cho thấy người phụ nữ bị trầm cảm.

Trường hợp của Mai không cá biệt. Một khảo sát lớn từ Đại học Bath (Anh) và Đại học Melbourne (Australia) trên 3.000 phụ huynh cho thấy các bà mẹ đang gánh tới 71% khối lượng công việc gia đình, từ những việc nhỏ nhất như nhớ hạn sử dụng thực phẩm đến lịch thay ga trải giường.

Giáo sư Leah Ruppaner từ Đại học Melbourne mô tả đây là "gánh nặng tinh thần vô hình, dai dẳng và không biên giới" – yếu tố âm thầm đẩy nhiều phụ nữ vào trạng thái kiệt quệ và trầm cảm.

Chị Hà, 34 tuổi, cũng vật lộn với gánh nặng tương tự. Chị nói đầu năm học là thời điểm căng thẳng nhất. Không chỉ là tiền học, sách vở hay đồng phục, mà còn hàng loạt việc nhỏ phải nhớ như những khoản cần đóng, đồ dùng còn thiếu, tin nhắn trong nhóm phụ huynh, lịch khám sức khỏe, giờ đưa đón con, và cả việc sắp xếp công việc để không lỡ một cuộc hẹn nào của con.

Trong nhà, các khoản tiền điện, nước, phí dịch vụ đều phải qua ứng dụng. Hà nhớ thời gian đầu phải mày mò rất lâu, trong khi chồng cô thậm chí chưa từng tải ứng dụng về máy. Nhiều lần Hà giải thích cho chồng về áp lực tinh thần mình đang chịu, nhưng anh gạt đi. Người phụ nữ bắt đầu ăn uống quá đà, tăng cân bất thường, chỉ ngủ 2-3 tiếng mỗi ngày và không còn ham muốn tình dục. Sau khi thăm khám với chuyên gia, chị được chẩn đoán stress, rối loạn giấc ngủ.

Hiện Việt Nam chưa có thống kê chính thức về nhóm phụ nữ mắc trầm cảm, song "gánh nặng vô hình" ngày càng được nhắc đến nhiều khi trên các diễn đàn, nhiều phụ nữ tìm kiếm lời giải cho cảm giác kiệt sức vì phải cáng đáng quá nhiều trách nhiệm "không tên". Nhiều bà mẹ cho biết họ mặc nhiên trở thành "người đại diện của gia đình" trong các nhóm chat phụ huynh, từ những thông báo về ngày mặc thường phục, chuyến đi thực tế, sinh nhật, đồ dùng thất lạc đến hàng loạt việc vụn vặt khác. Trong khi đó, người cha thường ít xuất hiện và ít tham gia vào những công việc tưởng nhỏ nhưng liên tục này.

Anh Thành, một người chồng ở Hà Nội, từng nghĩ mình đã chia sẻ việc nhà khá công bằng. Anh đưa đón con, tắm cho con, rửa bát và thường hỏi vợ: "Em cần anh làm gì không?". Nhưng sau một thời gian, anh nhận ra chính câu hỏi ấy vẫn đặt trách nhiệm lên vai vợ – rằng cô phải là người nhớ việc, phát hiện việc và phân công cho chồng. Hoặc khi anh ngỏ ý nấu ăn, anh lại hỏi vợ: "Tối nay ăn gì em?" – câu hỏi thực chất lại thêm gánh nặng suy nghĩ lên vai vợ.

Bà Hương Lan cho biết những việc không tên không phải nguyên nhân duy nhất gây trầm cảm, nhưng nếu kéo dài, chúng có thể gây căng thẳng và quá tải nghiêm trọng. Điều đáng nói, sự quá tải này thường không biểu hiện thành một cơn khủng hoảng rõ ràng.

"Người phụ nữ vẫn đi làm, chăm con, lo việc nhà nhưng dần mất ngủ, mệt mỏi, khó tập trung, dễ cáu gắt, thu mình hoặc không còn hứng thú với những điều từng yêu thích", chuyên gia nói, thêm rằng một số người lại chủ yếu xuất hiện các triệu chứng thể chất như đau đầu, đau nhức cơ thể, rối loạn tiêu hóa, được gọi là trầm cảm che giấu hay trầm cảm ẩn (Masked Depression). Nhiều người giấu bệnh hoặc đi khám muộn, khiến các rối loạn tâm thần trở nên trầm trọng.

Bác sĩ Nguyễn Khắc Dũng, giảng viên khoa Tâm lý và khoa học giáo dục, trường Đại học Đại Nam nhận định một số bệnh nhân ngủ nhiều hơn, khó thức dậy, ảnh hưởng dinh dưỡng và khẩu vị như chán ăn dẫn đến sụt cân hoặc ăn uống quá đà gây tăng cân bất thường.

Các rối loạn này dẫn đến triệu chứng bệnh lý như đau bụng, táo bón, suy dinh dưỡng, chóng mặt, chuột rút – khiến họ nhầm tưởng là mắc bệnh về thể chất. Trầm cảm cũng có thể gây đau đầu, đau toàn cơ thể mạn tính, không đáp ứng với thuốc.

Nghiên cứu trên NCBI cho thấy 69% bệnh nhân trầm cảm đến khám gặp nhiều dấu hiệu bất thường thể chất. Các triệu chứng thể chất càng nặng thì chứng trầm cảm càng nghiêm trọng. Tỷ lệ bệnh nhân có ý định tự tử cao được tìm thấy ở những người mắc chứng đau dai dẳng. Các chuyên gia lý giải khi bệnh nhân trầm cảm bị rối loạn dẫn truyền thần kinh có thể bị mất cân bằng serotonin và norepinephrine, gây ra triệu chứng đau về thể chất và tinh thần.

Theo các chuyên gia, giải pháp không chỉ là để người phụ nữ nghỉ ngơi nhiều hơn, mà cần giảm chính gánh nặng khiến họ không thể nghỉ. Trong gia đình, việc chăm con và việc nhà cần được chia sẻ cả ở phần thực hiện lẫn phần lên kế hoạch, ghi nhớ và chịu trách nhiệm. Người chồng không chỉ "giúp vợ" khi được nhờ, mà cần chủ động nhận một phần trách nhiệm và tự quản lý phần việc của mình.

Như anh Thành nói, trước đây chỉ nhìn vào những việc đã làm, mà không nhìn thấy phần việc diễn ra trong đầu vợ. Đơn cử, để có một bữa cơm, không chỉ là nấu ăn mà còn phải nhớ hôm nay cả nhà ăn gì, tủ lạnh còn gì, cần mua thêm gì và khi nào phải đi chợ.

Với người phụ nữ, điều quan trọng là nhận diện những thay đổi kéo dài về tâm trạng, giấc ngủ, năng lượng, khả năng tập trung và hứng thú trong cuộc sống, thay vì chỉ xem đó là hệ quả của bận rộn. Khi các triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, cần tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần để được đánh giá và điều trị phù hợp, tránh để gánh nặng vô hình kia nhấn chìm bản thân.