Béo phì - 'mồi lửa' kích hoạt chuỗi bệnh tim, thận và đột quỵ
Béo phì giữ vai trò mắt xích trung tâm châm ngòi cho vòng xoắn bệnh lý liên hoàn gồm tim mạch, suy thận và rối loạn chuyển hóa, đòi hỏi phác đồ điều trị đa mô thức thay vì can thiệp giảm cân đơn thuần.
Tại tọa đàm Đồng hành cùng con đường tim mạch – số 2, chủ đề Cập nhật những điểm mới trong Hội nghị Béo phì Châu Âu 2026 mới đây, PGS.TS.BS Vũ Thị Thanh Huyền, Trưởng khoa Nội tiết - Cơ xương khớp, Bệnh viện Lão khoa Trung ương, ví béo phì như một hiệu ứng domino. Khi một mắt xích bị tác động, hàng loạt rối loạn khác có thể xuất hiện và thúc đẩy lẫn nhau.
Đáng chú ý là mỡ nội tạng. Không chỉ lượng mỡ dư thừa mà vị trí tích tụ mỡ cũng có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe. Mỡ nội tạng liên quan đến tình trạng kháng insulin, giải phóng axit béo tự do, rối loạn phân bố mô mỡ và các phản ứng viêm toàn thân.
"Những thay đổi này có thể tác động đồng thời lên tim, mạch máu, gan, thận và hệ chuyển hóa. Vì vậy, hậu quả của béo phì không dừng ở việc tăng số đo vòng eo hay chỉ số khối cơ thể (BMI)", PGS Huyền nói.
Cụ thể, ở nhóm người có BMI trên 30, béo phì liên quan với nhiều biến chứng, trong đó có tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim thiếu máu cục bộ, nhồi máu cơ tim, suy tim, đột quỵ và thoái hóa khớp gối... Riêng tỷ lệ biến chứng nhồi máu cơ tim, đái tháo đường ở người béo phì lên đến 21%, còn tăng huyết áp 51%.
PGS Huyền cho rằng đây chính là lý do quan niệm điều trị béo phì cũng cần thay đổi. Mục tiêu không đơn thuần là làm người bệnh "nhẹ cân hơn", mà phải hướng tới giảm lượng mỡ dư thừa, bảo tồn khối cơ và cải thiện sức khỏe tổng thể.
Đồng quan điểm, PGS.TS Hoàng Văn Sỹ, Trưởng khoa Nội Tim mạch, Bệnh viện Chợ Rẫy, cho hay phía sau các biến cố tim mạch, thận và chuyển hóa là một "phần chìm của tảng băng", trong đó béo phì đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh.
"Chúng ta đang đối mặt với một khoảng trống điều trị rất lớn, cần những liệu pháp vừa giúp kiểm soát cân nặng bền vững, vừa có khả năng giảm các biến cố tim mạch và tử vong", ông nhận định.
Các chuyên gia cũng thống nhất rằng béo phì cần được nhìn nhận như một bệnh mạn tính, có khả năng kéo theo nhiều bệnh đồng mắc và biến cố lâu dài. Can thiệp lối sống đơn thuần thường chỉ giúp giảm khoảng 3-5% cân nặng và nguy cơ tái tăng cân còn cao ở nhiều người bệnh, do đó một số trường hợp cần chiến lược điều trị dài hạn và đa mô thức.
Một trẻ khám béo phì tại viện dinh dưỡng. Ảnh: Phan Dương
PGS Sỹ cho hay việc lựa chọn phương pháp điều trị cần dựa trên kiểu hình và bệnh đồng mắc của từng người. Bác sĩ cần đánh giá người bệnh có bệnh tim mạch xơ vữa, suy tim phân suất tống máu bảo tồn, bệnh gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa hay đái tháo đường hay không, từ đó lựa chọn thuốc, chế độ dinh dưỡng và vận động phù hợp.
Hội nghị Béo phì Châu Âu 2026 ghi nhận bước tiến mới từ nhóm thuốc incretin – hoạt chất mô phỏng hormone đường ruột giúp tạo cảm giác no và kiểm soát đường huyết. Thử nghiệm STEP UP ghi nhận thuốc semaglutide liều 7,2 mg cắt giảm 21% thể trọng, thậm chí đạt 28% ở nhóm người dung nạp sớm; trong khi thử nghiệm OASIS 4 với viên uống semaglutide 25 mg giúp giảm 17% cân nặng.
Tuy nhiên, bệnh nhân dùng thuốc bắt buộc duy trì chế độ nạp 1 đến 1,5 g đạm trên mỗi kg cân nặng mỗi ngày, bổ sung trên 25 g chất xơ, uống đủ nước và rèn luyện thể lực phối hợp giữa bài tập tạ kháng lực với bài tập nhịp tim aerobic 2-3 lần mỗi tuần nhằm ngăn chặn tình trạng teo cơ.
Việt Nam hiện ghi nhận tỷ lệ thừa cân béo phì ở người trưởng thành khoảng 21%, thuộc nhóm thấp trong khu vực Đông Nam Á, nhưng lại sở hữu tốc độ gia tăng nhanh hàng đầu. Đáng lưu ý, năng lực sẵn sàng ứng phó và điều trị béo phì của hệ thống y tế trong nước chỉ xếp hạng 108 trên 183 quốc gia.
GS.TS Phạm Mạnh Hùng, Viện trưởng Viện Tim mạch - Bệnh viện 19-8, Trưởng Bộ môn Tim mạch Đại học Y Hà Nội, nhấn mạnh kiểm soát dứt điểm căn bệnh mạn tính tiến triển âm thầm này chính là bước phòng ngừa gốc rễ. Việc chặn đứng mắt xích béo phì sẽ triệt tiêu đồng thời nhiều bệnh lý đi kèm, giúp giảm áp lực chi phí kinh tế cho gia đình và xã hội thay vì thụ động chữa trị từng biến chứng khi tổn thương tạng đã xảy ra.
