Bordet là bác sĩ, nhà vi khuẩn học, từng giữ chức giám đốc Viện Pasteur Brabant và giáo sư Đại học Tự do Brussels. Ông được trao giải Nobel Y học năm 1919 nhờ phát hiện các yếu tố huyết thanh có khả năng tiêu diệt vi khuẩn, đóng góp lớn cho ngành miễn dịch học.
Tạo tiền đề cho vaccine
Những năm cuối thế kỷ 19, bệnh ho gà là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ em trên toàn cầu. Tuy nhiên, việc chẩn đoán bệnh thường dựa theo các triệu chứng như ho kéo dài, kèm tiếng rít, nôn. Các nhà khoa học tìm mọi cách vẫn chưa thể tìm ra nguyên nhân gây bệnh.
Năm 1900, khi con gái 5 tháng tuổi mắc ho gà, bác sĩ Jules Bordet quan sát thấy vi khuẩn trong dịch đờm nhưng chưa phân lập được.
Bác sĩJules Bordet khi đang làm việc trong phòng thí nghiệm Elie Metchnikoff tại Pháp năm 1916. Ảnh: Thư viện Y khoa Mỹ
Đến năm 1906, khi con trai cũng mắc bệnh, ông cùng em rể Octave Gengou đã phân lập thành công vi khuẩn Bordetella pertussis bằng môi trường thạch máu Bordet-Gengou. Họ phát hiện vi khuẩn dạng trực khuẩn nhỏ, hai đầu, không di động, phát triển tốt trong môi trường thạch máu nhưng rất yếu, dễ chết dưới nhiệt độ cao, ánh sáng hoặc thuốc sát khuẩn.
Đây là bước ngoặt giúp xác định nguyên nhân gây bệnh ho gà và đặt nền móng cho việc phát triển vaccine phòng bệnh.
Mặc dù gặp nhiều phản đối và chỉ trích, song nhờ Bordet cùng bác sĩ Gengou phân lập thành công vi khuẩn ho gà và độc tố gây bệnh ở đầu thế kỷ XX đã đặt nền móng cho vaccine ho gà ra đời. Năm 1909, sau khi hai ông công bố nghiên cứu, các nhà nghiên cứu vaccine đã áp dụng để lần lượt sản xuất các vaccine ho gà từ vi khuẩn B.pertussis toàn tế bào đã bị bất hoạt và đưa vào tiêm chủng tại Bỉ, Đan Mạch, Mỹ, một số quốc gia ở Bắc Phi...
Bao bì vaccine ho gà năm 1949 do hai nhà khoa học người Mỹ Kendrick và Eldering sản xuất dựa trên tiền đề phân lập vi khuẩn của bác sĩ Bordet. Ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Mỹ
Những nghiên cứu, phát hiện khác
Những đóng góp của bác sĩ Jules Bordet không chỉ dừng lại ở việc phát hiện vi khuẩn ho gà. Ông cùng Octave Gengou nghiên cứu hệ thống bổ thể, tạo ra huyết thanh miễn dịch có khả năng tiêu diệt vi khuẩn truyền nhiễm và hỗ trợ chẩn đoán bệnh bằng liệu pháp huyết thanh. Huyết thanh được thử nghiệm trên nhiều loài động vật, cho thấy khả năng ngăn ngừa đông máu và chống lại các vi khuẩn nguy hiểm như dịch hạch, bệnh than, thương hàn, nhiễm khuẩn tiết niệu, tả lợn và trâu bò. Phát hiện này sau đó ứng dụng trong xét nghiệm chẩn đoán bệnh giang mai và kiểm soát dịch tả ở gia súc đầu thế kỷ XX.
Ngoài ra, Bordet cũng là người đầu tiên chứng minh sữa non và sữa mẹ chứa lysozyme là enzyme kháng khuẩn tự nhiên, giúp tăng cường miễn dịch và bảo vệ cơ thể khỏi vi khuẩn.
Một em bé được tiêm vaccine phòng ho gà tại Mỹ, năm 1940. Ảnh: Trung tâm Lịch sử Grand Rapids, Thư viện Grand Rapids
Cuối đời, bác sĩ Jules Bordet sống tại Brussels, Bỉ. Ông qua đời ngày 6/4/1961, hưởng thọ 90 tuổi, được an táng tại nghĩa trang Ixelles.
Giới chuyên môn ghi nhận Bordet là "người Pasteur cuối cùng của thời kỳ vàng son", bởi ông gắn bó cả sự nghiệp với nghiên cứu vi sinh và miễn dịch học. Dù đã nghỉ hưu, ông vẫn tiếp tục tham gia các hoạt động khoa học và được kính trọng trong giới y học quốc tế. Di sản của ông để lại là nền tảng quan trọng cho miễn dịch học hiện đại và các vaccine phòng bệnh truyền nhiễm.
