Không xuất hiện triệu chứng vẫn có nguy cơ mang bệnh

Không ít trường hợp bệnh lý nặng chỉ được phát hiện tình cờ khi bệnh nhân đi khám sức khỏe định kỳ, do vẫn ăn ngủ bình thường nên nhiều người chủ quan với sức khỏe.

Năm 2024, một nghiên cứu trên nhóm người từ 50 đến 74 tuổi thuộc nhóm nguy cơ cao ung thư phổi tại Hà Nội đã mời những người đủ điều kiện chụp CT liều thấp với toàn bộ chi phí được tài trợ. Kết quả, khoảng 64% tham gia tầm soát. Theo nhóm nghiên cứu, đáng chú ý là yếu tố ảnh hưởng đến quyết định của họ. Sau khi hiệu chỉnh nhiều biến số, nhóm nghiên cứu ghi nhận những người tự đánh giá sức khỏe ở mức "bình thường" hoặc "tốt" có xu hướng tham gia tầm soát thấp hơn đáng kể so với nhóm cảm nhận sức khỏe kém hơn. Các tác giả coi đây là một trong những rào cản quan trọng đối với tầm soát ung thư phổi tại Việt Nam. Thực tế, cảm nhận của cơ thể và nguy cơ bệnh lý không phải lúc nào cũng xuất hiện đồng thời.

PGS.TS.BS Nguyễn Hải Anh, nguyên Phó giám đốc Trung tâm Hô hấp, Bệnh viện Bạch Mai, giải thích biểu hiện của một tổn thương phụ thuộc vào kích thước, vị trí, tốc độ phát triển và cơ quan bị ảnh hưởng. Khi tổn thương còn nhỏ, chưa chèn ép mô xung quanh hoặc chưa ảnh hưởng đáng kể đến chức năng cơ quan, người bệnh có thể chưa đau, chưa mệt và vẫn sinh hoạt bình thường. Nói cách khác, thời điểm cơ thể bắt đầu cảm nhận được một bất thường có thể đến sau thời điểm bất thường đó đã hình thành.

Trường hợp một phụ nữ Hà Nội 48 tuổi là ví dụ cho khoảng cách này. Chị đến kiểm tra sức khỏe theo lời rủ của bạn thân, khi không đau, không sờ thấy khối và chưa ghi nhận thay đổi bất thường ở tuyến vú.

Chụp nhũ ảnh ghi nhận một nốt mờ tăng đậm độ khoảng 7 mm, bờ không đều tại vú trái, được phân loại BI-RADS 4A. Kết quả siêu âm sau đó tiếp tục ghi nhận nhân nghi ngờ, phân loại BI-RADS 4B. Trên cơ sở các hình ảnh này, bác sĩ chỉ định sinh thiết và giải phẫu bệnh xác nhận ung thư vú giai đoạn IA.

ThS.BS Nguyễn Tất Đạt, Phó giám đốc Trung tâm Chẩn đoán hình ảnh Nura miền Bắc, người tham gia đánh giá trường hợp này, cho biết: "Tổn thương khoảng 7 mm còn khá nhỏ nên người bệnh khó phát hiện bằng cảm nhận hoặc tự sờ thấy. Chẩn đoán hình ảnh giúp bác sĩ nhìn thấy những thay đổi về cấu trúc mà triệu chứng bên ngoài chưa phản ánh được".

Người bệnh sau đó được phẫu thuật bảo tồn tuyến vú và tiếp tục điều trị theo chỉ định chuyên khoa.

Theo các chuyên gia, ý nghĩa của việc phát hiện sớm, khi chưa có triệu chứng không chỉ nằm ở kích thước tổn thương nhỏ. Giai đoạn bệnh có liên quan chặt chẽ với lựa chọn điều trị và tiên lượng. Chẳng hạn, dữ liệu SEER của Mỹ giai đoạn 2016-2022 ghi nhận tỷ lệ sống tương đối sau 5 năm ở phụ nữ ung thư vú còn khu trú là 100%, so với 33,8% khi bệnh đã di căn xa. Đây là số liệu quần thể và không dùng để dự đoán tiên lượng cho từng bệnh nhân, nhưng cho thấy sự khác biệt lớn giữa các giai đoạn phát hiện.

ThS.BS Nguyễn Tất Đạt nhấn mạnh, không có triệu chứng không đồng nghĩa với không có nguy cơ, nhưng cũng không có nghĩa một người khỏe mạnh cần kiểm tra toàn bộ cơ thể.

Tổ chức Y tế Thế giới cũng khuyến cáo, tầm soát cần hướng tới đúng nhóm đối tượng, dựa trên tuổi và các yếu tố nguy cơ; khi phát hiện bất thường, người khám cần được thực hiện các bước tiếp theo như chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu, nội soi hoặc sinh thiết để xác định chẩn đoán và điều trị nếu cần.

Một quy trình tầm soát vì thế không dừng ở việc thực hiện nhiều xét nghiệm hay tạo ra một báo cáo. Giá trị nằm ở việc xác định đúng nguy cơ, lựa chọn phương pháp phù hợp, đọc kết quả đủ chính xác và có bước tiếp theo rõ ràng khi xuất hiện dấu hiệu cần làm rõ.

Tư duy này cũng đang được đưa vào chính sách y tế tại Việt Nam. Chỉ thị 17/CT-TTg ngày 6/5/2026 đặt mục tiêu từ năm 2026 người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần, đồng thời từng bước quản lý sức khỏe theo vòng đời qua sổ sức khỏe điện tử. Văn bản nhấn mạnh sự chuyển dịch từ tập trung khám chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh.

Một số mô hình tầm soát tư nhân cũng đang được xây dựng theo hướng kết hợp nhiều lớp đánh giá. Tại Nura, AI độc quyền Fujifilm hỗ trợ bác sĩ phân tích hình ảnh và một số chỉ số y khoa. Kể từ khi ứng dụng phương pháp này từ 1/7/2024 đến giữa tháng 8/2026, hệ thống đã tầm soát cho 42.084 khách hàng, ghi nhận 71.633 vấn đề sức khỏe cần lưu ý và gần 200 trường hợp ung thư được phát hiện ở giai đoạn sớm. Các trường hợp nghi ngờ được bác sĩ tư vấn bước chẩn đoán hoặc chuyên khoa tiếp theo.

Các chuyên gia y tế nhấn mạnh, không có triệu chứng chỉ cho biết một người chưa cảm nhận thấy dấu hiệu bất thường, chứ không phải bằng chứng rằng mọi nguy cơ bệnh đều bằng không. Việc có cần tầm soát, tầm soát bệnh gì và bằng phương pháp nào cần được cân nhắc dựa trên tuổi, tiền sử và nguy cơ cụ thể, thay vì chỉ dựa vào cảm giác "mình vẫn khỏe".