Cứu mạng hay giữ tài sản cho con - lựa chọn nghiệt ngã của người ung thư

Giữa một bên là tờ giấy hẹn điều trị thuốc đích ngốn hàng chục triệu mỗi đợt và một bên là mảnh đất phòng thân cho con trai sắp cưới vợ, ông Long, 58 tuổi, chọn buông tay để giữ lại tài sản cho con.

Ông Long nhìn chăm chú tờ giấy hẹn tái khám đặt trên bàn ăn của căn phòng trọ chật chội tại TP HCM. Người đàn ông quê Gia Lai mắc ung thư gan đã gần 5 năm chạy chữa, 4 lần can thiệp nút mạch hóa chất và một lần tiêm thuốc nội u. Giờ đây, khối u tiếp tục tăng sinh. Bác sĩ tư vấn chuyển sang dùng thuốc điều trị trúng đích với chi phí 50 triệu đồng mỗi tháng. Để có tiền điều trị tiếp, con ông đề nghị bán mảnh đất của gia đình được định giá hơn một tỷ. Ông Long dứt khoát lắc đầu.

"Tôi mong cách nào chữa được bệnh mà không phải tính toán chuyện tiền bạc mỗi lần vào viện, chứ giờ chữa tiếp cũng khó nên tôi sẽ dừng lại, để tài sản đất đai lại cho con còn có tương lai sau này", ông nói.

Cuộc chiến với ung thư không chỉ là theo đuổi phác đồ và chống chọi tác dụng phụ, mà còn là bài toán tài chính. Ông Long không phải trường hợp duy nhất phải cân nhắc giữa tài sản gia đình và điều trị. Một nghiên cứu trên 309 bệnh nhân ung thư vú tại Việt Nam năm 2021 ghi nhận 12,3% phải bán đất, nhà hoặc tài sản gia đình để trang trải chi phí điều trị; 5,7% dừng điều trị khi chi phí vượt khả năng.

Tương tự, công trình năm 2024 trên 634 bệnh nhân ung thư tại hai bệnh viện chuyên khoa ở Việt Nam ghi nhận 91,8% chịu gánh nặng tài chính, trong đó 51,7% ở mức nặng. Gần một nửa phải vay tiền người thân, bạn bè và 34,1% phải rút tiền tiết kiệm để trang trải điều trị. GLOBOCAN 2022 ước tính mỗi năm Việt Nam có hơn 180.000 ca ung thư mới và hơn 120.000 ca tử vong vì bệnh này. Mỗi con số đó kéo theo một hộ gia đình ngồi tính toán tài chính để theo đuổi điều trị.

Trên diễn đàn dành cho bệnh nhân ung thư, một phụ nữ ung thư vú di căn hạch điều trị bằng nhiều đợt thuốc suốt 6 năm, viết: "Tiền hết, nhà hết mà bệnh không hết. Nay di căn qua phổi, liệu có còn hy vọng để tiếp tục vô thuốc nữa không. Mình quá nản rồi".

Chia sẻ của người phụ nữ nhận được nhiều bình luận từ những người cùng cảnh ngộ. Có người đắn đo giữa tiếp tục điều trị và giữ lại tài sản cho con; có người vay mượn để theo thuốc nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch với chi phí hàng chục triệu đồng mỗi tháng.

Một bệnh nhân ung thư tuyến giáp di căn hạch, sau 8 tháng phẫu thuật và uống i-ốt phóng xạ được phát hiện các nốt nghi ngờ ở phổi. Vừa lo công việc vừa xoay xở tiền bạc, người bệnh cho biết đã rơi vào cảnh nợ nần, trầm cảm.

"Có lúc tôi nghĩ nếu bệnh nặng hơn rồi kết thúc sớm thì gia đình có lẽ sẽ đỡ khổ vì mình. Tôi quá mệt mỏi và không còn biết phải cố gắng thế nào nữa", người bệnh chia sẻ.

Sự phát triển của thuốc nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch và các thuốc sinh học gần đây mở thêm nhiều lựa chọn điều trị ung thư. Tuy vậy một số phác đồ có chi phí cao và cần sử dụng kéo dài, tạo áp lực tài chính cho người bệnh.

BHYT đã thanh toán nhiều thuốc điều trị đích với mức 30%, 50% hoặc 70%, tùy hoạt chất và chỉ định. Bảo hiểm xã hội TP HCM năm 2025 chi khoảng 33.000 tỷ đồng cho khám chữa bệnh BHYT, trong đó điều trị ung thư gần 5.000 tỷ đồng, tương đương 17%. Sáu tháng đầu năm nay, BHYT thanh toán 2.478 tỷ đồng cho hơn 619.000 lượt khám chữa bệnh ung thư.

Tuy nhiên, người bệnh vẫn phải tự chi cho phần thuốc chưa được thanh toán, cùng các khoản xét nghiệm, đi lại, ăn ở và chăm sóc. Một số trường hợp phải trả thêm 50-60 triệu đồng mỗi tháng để duy trì điều trị.

TS.BS Diệp Bảo Tuấn, Giám đốc Bệnh viện Ung bướu TP HCM, cho biết chi phí thường cao ở bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến xa, tái phát hoặc di căn, cần phối hợp nhiều phương pháp như hóa trị, thuốc nhắm trúng đích, miễn dịch. Bệnh nhân thường phải thực hiện các xét nghiệm sinh học phân tử khá tốn kém, gặp biến chứng nặng cần hồi sức, phẫu thuật lớn hay cần đến các kỹ thuật chuyên sâu.

Phác đồ phải dựa trên chẩn đoán, giai đoạn, đặc điểm sinh học của khối u, bằng chứng khoa học và tình trạng người bệnh. Khả năng tài chính không thay thế các tiêu chí chuyên môn, nhưng ảnh hưởng đến việc người bệnh có thể tiếp cận và duy trì điều trị hay không. Vì vậy, bác sĩ cần tư vấn rõ mục tiêu, thời gian điều trị, chi phí dự kiến và quyền lợi BHYT để gia đình chủ động kế hoạch lâu dài.

ThS.BS.CK1 Lâm Trung Hiếu, Chủ nhiệm Khoa Chăm sóc giảm nhẹ, Viện Ung bướu và Y học hạt nhân, Bệnh viện Quân y 175, cho biết khi xây dựng kế hoạch điều trị, ông không đưa ra tất cả phương án từ rẻ đến đắt để người bệnh tự chọn. Các phương án này có thể khiến họ bất lực, mặc cảm vì khó khăn tài chính, còn gia đình áy náy vì không đủ khả năng chi trả.

"Chúng tôi thường cố gắng tính toán cho bệnh nhân sau khi trừ chi phí sinh hoạt tối thiểu, tiền nuôi con cái ăn học, gia đình còn dư bao nhiêu để lựa chọn phác đồ phù hợp", bác sĩ Hiếu nói.

Tùy trường hợp, người bệnh có thể sử dụng thuốc generic hoặc thuốc tương đương sinh học với chi phí thấp hơn, đồng thời tận dụng các chương trình hỗ trợ từ hãng thuốc hoặc Quỹ Ngày mai tươi sáng. Bác sĩ khuyến cáo người bệnh không tự giảm liều, kéo dài khoảng cách giữa các đợt hoặc ngừng điều trị khi gặp khó khăn tài chính mà cần trao đổi để tìm phương án phù hợp, tránh điều trị dang dở.

Về lâu dài, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục mở rộng khả năng tiếp cận thuốc ung thư với chi phí hợp lý, đẩy nhanh đàm phán giá và cập nhật danh mục thuốc BHYT dựa trên đánh giá công nghệ y tế. Các chương trình hỗ trợ cũng cần được kết nối sớm, trước khi gia đình cạn kiệt nguồn lực.

Phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm cũng là một trong những cách giảm gánh nặng điều trị. Khi bệnh được phát hiện sớm, nhiều trường hợp có thể điều trị bằng phương pháp ít tốn kém hơn và có cơ hội kiểm soát bệnh tốt hơn.

Ông Long chưa bán mảnh đất, cũng chưa quay lại bệnh viện. Trong phòng khám của mình, bác sĩ Hiếu nói về những trường hợp như vậy bằng một câu ngắn: "Bán căn nhà duy nhất để chữa bệnh là một quyết định rất tệ". Thế nhưng, điều đáng lo là ông Long không thể đưa ra lựa chọn thứ ba vào thời điểm này.