Cơ quan nào 'suy yếu' đầu tiên sau tuổi 40?

Không cơ quan nào suy yếu tuyệt đối đầu tiên, nhưng đôi mắt (lão thị) và cơ bắp thường bộc lộ dấu hiệu lão hóa sớm nhất sau tuổi 40.

Đọc tin nhắn phải đưa điện thoại ra xa, chơi thể thao cần nhiều thời gian hồi phục, đau mỏi lưng gối kéo dài hay giấc ngủ không còn sâu... là những thay đổi khiến nhiều người sau tuổi 40 lo lắng không biết cơ quan nào trong cơ thể đang bắt đầu "xuống cấp" trước.

Theo bác sĩ Lê Nhất Duy, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM - Cơ sở 3, thực tế không có một cơ quan duy nhất nào bắt đầu suy yếu ngay khi bước qua tuổi 40. Quá trình lão hóa diễn ra từ từ, khác nhau ở từng bộ phận và phụ thuộc vào di truyền, lối sống, dinh dưỡng, vận động cùng các bệnh lý đi kèm. Dù vậy, một số cơ quan thường phát tín hiệu sớm và rõ rệt hơn cả.

Mắt thường "lên tiếng" đầu tiên

Thay đổi dễ nhận thấy nhất là khả năng nhìn gần. Khi còn trẻ, thủy tinh thể mềm dẻo giúp mắt dễ dàng điều tiết. Càng lớn tuổi, thủy tinh thể càng xơ cứng, làm giảm khả năng này.

Từ khoảng 40-45 tuổi, nhiều người bắt đầu thấy chữ nhỏ khó đọc, cần thêm ánh sáng hoặc phải đưa vật ra xa. Đây là hiện tượng lão thị tự nhiên, không phải bệnh lý "hỏng mắt". Tuy nhiên, đây là giai đoạn cần kiểm tra thị lực định kỳ, nhất là người có tiền sử tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc gia đình có bệnh về mắt.

Phụ nữ chuẩn bị bước vào giai đoạn mãn kinh

Chức năng buồng trứng và dự trữ nang noãn suy giảm dần theo tuổi. Trước giai đoạn mãn kinh tự nhiên (thường từ 45-55 tuổi), phụ nữ có thể gặp tình trạng rối loạn kinh nguyệt, bốc hỏa, mất ngủ, thay đổi tâm trạng.

Khi hormone estrogen giảm, tốc độ mất xương tăng nhanh, nguy cơ tim mạch và thay đổi vóc dáng cũng rõ rệt hơn. Nếu các triệu chứng ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt, chị em nên đi khám để được tư vấn điều chỉnh lối sống, dùng thuốc hoặc bổ sung nội tiết phù hợp.

Cơ bắp teo dần nếu ít vận động

Khối lượng và sức mạnh cơ bắp suy giảm tự nhiên từ tuổi trưởng thành và biểu hiện rõ hơn sau tuổi 40, khiến việc leo cầu thang, mang vác hay chạy bộ nhanh mệt hơn.

Cơ bắp hoàn toàn có thể phục hồi và phát triển nếu được rèn luyện. Bên cạnh các bài tập cardio như đi bộ, chạy bộ, bơi lội, người trung niên nên kết hợp tập kháng lực (squat nhẹ, tập với dây đàn hồi) để duy trì thăng bằng, bảo vệ xương khớp và giữ khả năng tự chủ vận động khi về già.

Mạch máu kém đàn hồi âm thầm

Thành động mạch giảm độ đàn hồi theo tuổi tác, khiến huyết áp (đặc biệt là huyết áp tâm thu) có xu hướng tăng cao.

Tăng huyết áp thường không có triệu chứng báo trước, dễ bị bỏ qua nếu không kiểm tra định kỳ. Nguy cơ sẽ tăng thêm nếu có lối sống ăn mặn, thừa cân, ít vận động, hút thuốc lá hoặc uống nhiều rượu bia. Do đó, người sau tuổi 40 cần chủ động đo huyết áp thường xuyên, không nên chờ đến khi đau đầu, chóng mặt mới đi kiểm tra.

Thận lọc chậm hơn nhưng không đồng nghĩa với mắc bệnh

Chức năng lọc của thận có thể giảm nhẹ theo sinh lý tuổi tác, nhưng tốc độ suy giảm ở mỗi người là khác nhau. Mức lọc cầu thận giảm không đồng nghĩa với việc đã mắc bệnh thận.

Nguy cơ tổn thương thận phần lớn đến từ các bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc thói quen lạm dụng thuốc giảm đau kéo dài, dùng sản phẩm trôi nổi. Kiểm soát tốt đường huyết, huyết áp và dùng thuốc theo chỉ định là chìa khóa để bảo vệ thận.

Gan giảm khả năng dung nạp cồn

Dù gan có khả năng tái tạo tốt, cơ quan này vẫn rất dễ tổn thương trước viêm gan virus (B, C), rượu bia và tình trạng gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa hay thừa cân.

Khi lớn tuổi, tỷ lệ nước trong cơ thể và tốc độ chuyển hóa cồn đều giảm. Lượng rượu bia từng uống được lúc trẻ có thể gây quá tải cho gan ở tuổi trung niên. Cắt giảm bia rượu là cách tốt nhất để bảo vệ gan và hệ tim mạch.

Thay vì làm các xét nghiệm tràn lan, việc kiểm tra sức khỏe cần dựa trên tiền sử cá nhân, gia đình và các yếu tố nguy cơ:

• Huyết áp: Đo định kỳ, đặc biệt chú ý nếu có thói quen ăn mặn, thừa cân hoặc gia đình có người tăng huyết áp.

• Đường huyết và chỉ số HbA1c: Phát hiện sớm tiền đái tháo đường và đái tháo đường.

• Bộ mỡ máu (Lipid máu): Giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ mắc bệnh tim mạch.

• Chức năng gan, thận: Thực hiện qua các xét nghiệm máu và xét nghiệm albumin niệu khi có chỉ định.

• Viêm gan B và C: Tầm soát để tiêm ngừa vaccine (đối với viêm gan B) hoặc tiếp cận điều trị kịp thời (với viêm gan C).

• Khám mắt: Khi nhận thấy thị lực giảm sút hoặc có bệnh nền tim mạch, tiểu đường.

• Tầm soát ung thư: Người có nguy cơ trung bình nên tầm soát ung thư đại trực tràng từ 45 tuổi. Phụ nữ cần chủ động tầm soát ung thư vú và ung thư cổ tử cung theo khuyến cáo độ tuổi.

• Đo mật độ xương: Khuyến nghị cho phụ nữ từ 65 tuổi, hoặc người sau mãn kinh dưới 65 tuổi nếu có nguy cơ gãy xương cao.

Bác sĩ Duy chỉ ra 6 thói quen đơn giản giúp làm chậm lão hóa, gồm:

• Vận động đều đặn: Kết hợp bài tập sức bền (đi bộ, đạp xe, bơi) với các bài tập tăng sức mạnh cơ bắp.

• Dinh dưỡng cân bằng: Bổ sung đủ đạm lành mạnh, tăng cường rau xanh và trái cây. Người có bệnh lý nền cần tuân thủ thực đơn riêng của bác sĩ.

• Giảm muối: Bớt thói quen chấm thêm nước sốt, giảm đồ kho mặn, hạn chế mì gói và đồ chế biến sẵn.

• Ngủ đủ giấc: Duy trì nhịp sinh hoạt đều đặn để cơ thể có thời gian tự hồi phục.

• Nói không với thuốc lá, hạn chế tối đa rượu bia.

• Thận trọng khi dùng thuốc: Không tự ý dùng thuốc giảm đau dài ngày, cảnh giác với các loại thuốc "bổ gan", "bổ thận", "thải độc" không rõ nguồn gốc.

Không nên quy mọi biểu hiện bất thường về lý do tuổi tác. Cần đến viện cấp cứu ngay nếu xuất hiện:

Lão hóa là tiến trình tự nhiên không thể đảo ngược, nhưng cơ thể không "xuống dốc" một cách đột ngột sau tuổi 40. Hiểu rõ từng thay đổi nhỏ của cơ thể, duy trì lối sống khoa học và chủ động theo dõi các chỉ số quan trọng sẽ giúp bước qua tuổi trung niên khỏe mạnh và dẻo dai.