Cải thảo ngâm hóa chất gây ung thư phơi bày lỗ hổng quản lý thực phẩm

Bê bối nhúng cải thảo vào hóa chất gây ung thư của một số thương lái bộc lộ kẽ hở kiểm định tại chợ đầu mối và sự thiếu phối hợp giữa các cơ quan quản lý nông sản.

Ngày 22/8, chính quyền huyện Khang Bảo, thành phố Trương Gia Khẩu, tỉnh Hà Bắc xác nhận một số thương lái tại địa phương cố tình nhúng cuống cải thảo vào dung dịch formaldehyde công nghiệp để giữ rau tươi lâu khi vận chuyển đường dài. Hiện vụ việc tiếp tục được điều tra.

Trung Quốc cấm tuyệt đối formaldehyde trong sản xuất và chế biến thực phẩm. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới xếp hóa chất này vào nhóm 1, tức nhóm có đủ bằng chứng xác thực gây ung thư ở người.

Dù Luật An toàn Thực phẩm ban hành năm 2009 đã qua nhiều lần sửa đổi và siết chặt chế tài, tình trạng lạm dụng hóa chất này vẫn kéo dài suốt 14 năm qua. Năm 2012, cơ quan chức năng từng phát hiện thương lái tại Thanh Châu, tỉnh Sơn Đông phun formaldehyde lên cải thảo, đồng thời thu giữ hơn 120 tấn rau nhiễm độc tại Quảng Châu.

Theo điều tra của tờ The Paper, nguyên nhân khiến gian thương bất chấp pháp luật bắt nguồn từ áp lực chi phí trong chuỗi vận chuyển.

Cải thảo hè thu thường gieo trồng từ cuối tháng 7 tại các vùng cao mát mẻ như bắc Hà Bắc hoặc Vân Nam, sau đó phân phối đi khắp cả nước. Do giá trị thương phẩm của cải thảo thấp, thương lái từ chối thuê xe lạnh. Thay vào đó, họ chọn xe tải thường. Khi xếp đống trong thùng xe kín giữa thời tiết nắng nóng, nhiệt lượng sinh ra từ quá trình hô hấp của thực vật cộng hưởng với nhiệt độ môi trường khiến rau thối hỏng rất nhanh.

Giữa áp lực hao hụt lớn và chi phí bảo quản đắt đỏ, formaldehyde trở thành giải pháp nhanh nhưng độc hại. Hóa chất này tràn lan trên các sàn thương mại điện tử với giá rẻ. Một chai dung dịch 500ml nồng độ 36% đến 38% có giá 8,5 nhân dân tệ. Theo tính toán của trang Huxiu, thương lái chỉ tốn vài xu để pha loãng hóa chất, đủ xử lý và giữ tươi cho 100 cây cải thảo.

Mức chi phí này thấp hơn rất nhiều so với vận hành xe lạnh. Một tài xế tuyến Thượng Hải - Hàng Châu cho biết cước chở rau hữu cơ bằng xe lạnh lên tới 1.000 nhân dân tệ mỗi chuyến. Khoản chi phí bảo quản đó trực tiếp đẩy giá thành rau sạch lên cao, khiến cải thảo bình dân khó lòng cạnh tranh nếu làm đúng quy trình.

Bên cạnh lợi nhuận, chính các "điểm mù" trong quy trình kiểm soát tạo điều kiện cho sai phạm tồn tại. Quy trình kiểm soát tại các chợ đầu mối bộc lộ nhiều kẽ hở khi các đợt kiểm tra nhanh định kỳ chỉ tầm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng. Trả lời BBC, Giáo sư Huang Yanzhong, chuyên gia y tế tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ, giải thích formaldehyde là hóa chất công nghiệp nên không nằm trong danh mục xét nghiệm tiêu chuẩn của ngành nông nghiệp. Đại diện một trạm kiểm định ở miền Đông Trung Quốc cũng thừa nhận số lượng hóa chất trôi nổi trên thị trường quá lớn khiến cơ quan chuyên môn không thể đưa tất cả vào danh mục kiểm tra thường quy.

Thương lái lợi dụng sơ hở trong phương pháp kiểm tra để lẩn tránh. Hóa chất chủ yếu được nhúng vào phần gốc để chống thối rữa, trong khi lực lượng kiểm định lại thường chỉ cắt lấy mẫu ở phần lá - nơi hóa chất dễ bay hơi và khó đọng lại.

Sự chồng chéo và phân mảnh trong bộ máy quản lý tạo ra khoảng trống trách nhiệm lớn. Ngành nông nghiệp phụ trách khâu canh tác tại ruộng, cơ quan quản lý thị trường kiểm soát điểm bán lẻ, còn toàn bộ khâu thu mua, bốc dỡ và vận chuyển liên tỉnh ở giữa lại thiếu sự giám sát trực tiếp. Tại cấp cơ sở, tình trạng thiếu nhân lực, thiếu ngân sách xét nghiệm chuyên sâu khiến vi phạm dễ dàng lọt lưới.

Vụ việc tác động trực tiếp đến thị trường quốc tế khi Trung Quốc xuất khẩu lượng lớn nông sản sang châu Á. Cơ quan An toàn Thực phẩm và Dược phẩm Hàn Quốc lập tức làm việc với đối tác để rà soát nguồn hàng nhập khẩu, do nước này phụ thuộc tới 40% nguồn cải thảo làm kimchi từ Trung Quốc. Cơ quan chức năng Nhật Bản cũng triển khai rà soát và bước đầu chưa ghi nhận lô hàng vi phạm cập cảng.

Giới chuyên gia cho rằng Trung Quốc cần sớm bổ sung các chất công nghiệp độc hại vào danh mục kiểm tra bắt buộc tại chợ đầu mối, đồng thời siết chặt quản lý khâu vận chuyển trung gian. Nhà nước cần mở rộng hạ tầng logistics lạnh và trợ giá vận chuyển nông sản, hỗ trợ các hợp tác xã canh tác quy mô lớn nhằm xóa bỏ các mắt xích gian lận nhỏ lẻ.

(Theo BBC, The Paper, Med Sci, CCTV News)