Bẫy tâm lý sau những bài đăng 'lương trăm triệu, mua nhà tuổi 25'

Nhiều người trẻ tự đẩy mình vào kiệt sức và gánh nặng nợ nần khi liên tục so sánh bản thân với những hình mẫu thành đạt sớm tràn ngập trên mạng xã hội.

2h sáng, Minh Anh, 26 tuổi, gập vội chiếc laptop sau ca làm việc kéo dài hơn 16 tiếng. Đôi mắt đỏ hoe vì nhìn màn hình liên tục, cô với tay lấy chiếc điện thoại trên đầu giường để lướt mạng xã hội trước khi ngủ. Màn hình sáng trưng hiện lên bài đăng của một người bạn học cùng cấp ba với hình ảnh cầm vô-lăng ôtô mới mua, kèm dòng trạng thái khoe thu nhập 9 chữ số từ nghề tay trái. Lướt thêm vài dòng, một đồng nghiệp cũ cùng tuổi vừa nhận quyết định bổ nhiệm giám đốc bộ phận.

Minh Anh buông điện thoại, nhìn trần nhà trằn trọc. Cô là chuyên viên truyền thông tại TP HCM với mức thu nhập khoảng 22 triệu đồng mỗi tháng - con số đủ cho cuộc sống độc thân. Nhưng 6 tháng qua, cô bắt đầu nhận thêm ba dự án tự do vào buổi tối và hai ngày cuối tuần. Lịch hẹn cà phê với bạn bè bị hủy bỏ, những bữa cơm nấu tại nhà thay bằng mì gói ăn vội bên bàn làm việc.

"Tôi nhận thêm việc không phải vì thiếu ăn, mà vì mỗi lần mở mạng xã hội ra lại thấy bạn bè cùng lứa đã đi quá xa, còn mình vẫn giậm chân tại chỗ, vì vậy tôi phải quyết tâm dồn hết lực để bứt phá", Minh Anh nói.

Theo từ điển tâm lý học của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ, Peer Pressure - áp lực đồng trang lứa xảy ra khi một cá nhân bị ảnh hưởng bởi những người cùng nhóm xã hội và thay đổi thái độ, giá trị hoặc hành vi để khớp với chuẩn mực nhóm. Nhóm 20-25 tuổi chịu tác động rõ nhất, khi họ vừa bước vào cuộc sống độc lập, chưa nhiều kinh nghiệm, nhưng mang khao khát thành công lớn.

Việt Nam chưa có nghiên cứu diện rộng về hiện tượng này. Nhưng thống kê phân tích từ khóa tìm kiếm trên Google tại Việt Nam trong tháng 10/2021, có gần 40 nghìn lượt tìm kiếm về "Peer Pressure là gì và những giải pháp cho nó", tăng hơn 67,58% so với một tháng trước đó. Đây là mức tăng kỷ lục trong một năm qua và tiếp tục tăng.

Thay vì chỉ dừng lại ở cảm giác lo âu, áp lực này đang biến thành những quyết định tài chính rủi ro.

Quốc Huy, 28 tuổi, nhân viên thiết kế đồ họa tại Đồng Nai, từng có khoản tích lũy 400 triệu đồng sau 6 năm đi làm. Nhịp sống bình yên của Huy xáo trộn khi các nhóm chat bạn học bắt đầu rôm rả bàn chuyện mua đất, lướt sóng căn hộ và trào lưu tự do tài chính trước tuổi 30.

"Đi họp lớp, nghe bạn bè nói chuyện tiền tỷ, tôi thấy mình như kẻ an phận, kém cỏi", Huy nói.

Tháng 4/2023, Huy quyết định dốc toàn bộ số tiền tiết kiệm, vay thêm người thân 200 triệu đồng và ký hợp đồng vay ngân hàng 1,3 tỷ đồng trong 20 năm để mua một căn chung cư vùng ven. Với mức lương 25 triệu đồng mỗi tháng, tiền trả gốc và lãi ngân hàng chiếm đứt 16 triệu đồng.

Bức ảnh chụp chìa khóa căn hộ đăng lên trang cá nhân thu về hơn 500 lượt thích cùng hàng trăm lời chúc mừng. Nhưng ngay sau đó là chuỗi ngày Huy phải cắt giảm tối đa chi phí sinh hoạt. Anh hủy gói tập thể hình, từ chối mọi lời mời cưới hỏi, trưa mang cơm nguội đến công ty và bật điều hòa cầm chừng hai tiếng mỗi đêm để tiết kiệm điện. Đầu mỗi tháng, khi tin nhắn trừ nợ ngân hàng báo về điện thoại, Huy lại rơi vào tình trạng đau dạ dày do căng thẳng kéo dài.

Thạc sĩ Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm tham vấn và trị liệu tâm lý Lumos, cho biết khi liên tục nhìn thấy người khác thành công, não bộ con người kích hoạt cơ chế so sánh xã hội để tự định vị vị trí của bản thân.

"Trên mạng xã hội, người dùng chỉ phơi bày những lát cắt hào nhoáng như nhà đẹp, xe sang, lương cao mà giấu đi các khoản nợ hay trợ lực từ gia đình. Khi tiếp nhận thông tin một chiều, não bộ dễ quy chụp rằng người bằng tuổi có nhà mà mình chưa có đồng nghĩa với việc mình thất bại", ông Thiện nói.

Theo ông Thiện, khi rơi vào bẫy so sánh, ranh giới giữa nỗ lực phát triển và hội chứng sợ bỏ lỡ (FOMO) độc hại bị xóa nhòa. Một người có động lực lành mạnh sẽ hướng tới các mục tiêu phù hợp với thể trạng và năng lực cá nhân.

Ngược lại, người mắc kẹt trong FOMO hành động để trốn chạy cảm giác tự ti. Việc vay mượn quá sức chịu đựng, làm việc kiệt cùng thâu đêm suốt sáng thực chất là cơ chế bù trừ lo âu. Khi kéo dài, nó kích thích tuyến thượng thận tiết ra hormone cortisol liên tục, gây suy giảm miễn dịch, rối loạn giấc ngủ và bào mòn lòng trắc ẩn với chính cơ thể mình.

Sự tổn thương tâm lý càng trầm trọng hơn ở những người có hình ảnh bản thân chưa vững vàng, từng chịu áp lực thành tích từ gia đình hoặc có tiền sử lo âu, trầm cảm. Biểu hiện lâm sàng ban đầu là thu rút xã hội, mất ngủ, sau đó chuyển biến thành các cơn hoảng loạn, đau thắt ngực khi đối diện với các thông tin thành công của người khác.

Để tháo gỡ áp lực này, chuyên gia tâm lý cho rằng người trẻ cần bắt đầu từ việc thiết lập lại ranh giới tiếp nhận thông tin và kỷ luật tài chính cá nhân. Thay vì so sánh với người khác, mỗi người cần xây dựng quỹ dự phòng khẩn cấp tương đương 3-6 tháng chi phí sinh hoạt cơ bản trước khi nghĩ đến việc đầu tư hay mua sắm tài sản lớn. Việc kiểm soát bảng tin trên mạng xã hội – hủy theo dõi hoặc ẩn các tài khoản thường xuyên tạo cảm xúc tiêu cực – cũng là bước đi cần thiết để giảm bớt các kích thích so sánh vô thức.

Sau một năm gồng gánh khoản nợ mua nhà, Huy quyết định rao bán lại căn hộ chung cư để tất toán nợ ngân hàng. Dù chịu lỗ khoản phí giao dịch, anh nói bản thân trút được gánh nặng lớn nhất từ trước đến nay. Số tiền còn lại được gửi tiết kiệm, Huy chuyển về thuê một căn phòng nhỏ gần chỗ làm với giá 3,5 triệu đồng mỗi tháng.

Còn với Minh Anh, sau một lần ngất xỉu ngay tại bàn làm việc vì kiệt sức vào tháng trước, cô xin rút khỏi hai dự án ngoài giờ. Đúng 22h mỗi đêm, cô đặt điện thoại sang góc phòng, tắt kết nối Wi-Fi và mở một cuốn sách.

"Tôi nhận ra căn nhà hay mức lương 9 chữ số của người khác không phải là thước đo bắt buộc cho cuộc đời mình", Minh Anh nói.