Tiêm chủng là quá trình đưa vào cơ thể một lượng nhỏ thành phần của tác nhân gây bệnh (gọi là kháng nguyên) để kích hoạt hệ miễn dịch. Nhờ đó, cơ thể học cách nhận diện và chống lại virus, vi khuẩn hoặc độc tố trong tương lai. Hiện nay có 6 nhóm vaccine gồm:
Vaccine sống giảm độc lực
Loại vaccine này sử dụng virus hoặc vi khuẩn còn sống nhưng đã được làm yếu đi nên không gây bệnh. Chúng tạo đáp ứng miễn dịch mạnh và thường chỉ cần một hoặc hai liều. Tuy nhiên vaccine cần được bảo quản lạnh và đôi khi có thể gây tác dụng phụ nhẹ. Ví dụ các vaccine được bào chế ở dạng này gồm mũi sởi - quai bị - rubella (MMR), rotavirus, thủy đậu, sốt vàng.
Vaccine tiểu đơn vị
Vaccine tiểu đơn vị chỉ sử dụng một phần của tác nhân gây bệnh, như protein hoặc đường trên bề mặt. Vì vậy chúng không thể gây nhiễm bệnh. Loại này an toàn với người suy giảm miễn dịch nhưng có thể cần tiêm nhắc lại để duy trì hiệu quả.
Các dạng phổ biến gồm:
Vaccine polysaccharide: Tạo miễn dịch chống lại lớp đường bao quanh vi khuẩn, nhưng hiệu quả hạn chế ở trẻ nhỏ.
Vaccine liên hợp: Phân tử đường được gắn với protein giúp hệ miễn dịch nhận diện tốt hơn, hiệu quả với trẻ nhỏ và người suy giảm miễn dịch.
Vaccine protein: Kích thích miễn dịch với protein của virus, vi khuẩn hoặc độc tố.
Minh họa khay vaccine trong nhà máy. Ảnh: Vecteezy
Vaccine giải độc tố
Loại vaccine này sử dụng độc tố của vi khuẩn đã được bất hoạt để giúp cơ thể tạo miễn dịch với tác hại của độc tố. Một số trường hợp cần tiêm nhắc lại để duy trì khả năng bảo vệ. Tuy nhiên vaccine không ngăn vi khuẩn xâm nhập hoàn toàn nên chăm sóc vết thương đúng cách vẫn rất quan trọng. Một số loại vaccine được bào chế dưới dạng này gồm: bạch hầu, uốn ván, ho gà.
Vaccine vector virus
Vaccine vector virus dùng một virus đã được chỉnh sửa gene để mang thông tin giúp cơ thể tạo miễn dịch chống lại virus khác. Phản ứng miễn dịch thường mạnh, nhưng đôi khi cần tiêm nhắc lại. Ví dụ: mũi ngừa Ebola và một số vaccine Covid-19, công nghệ này cũng đang được nghiên cứu cho các bệnh như Zika, cúm và HIV.
Vaccine mRNA
Vaccine mRNA cung cấp cho tế bào "bản hướng dẫn" để tạo ra protein của virus. Protein này kích hoạt hệ miễn dịch nhận diện và phản ứng khi virus thật xâm nhập.
Công nghệ này nổi bật trong đại dịch Covid-19 nhờ khả năng sản xuất nhanh. Vaccine không chứa virus sống nên được đánh giá an toàn, dù có thể cần tiêm nhắc lại. Các nhà khoa học cũng đang nghiên cứu vaccine mRNA cho HIV, ung thư và cúm mùa.
Những hướng vaccine mới
Bên cạnh đó, công nghệ vaccine mới vẫn đang được phát triển. Trong đó, vaccine DNA sử dụng DNA để tạo kháng nguyên giúp hệ miễn dịch nhận diện mầm bệnh. Nghiên cứu cho thấy khả năng tạo miễn dịch có thể kéo dài. Còn vaccine vector tái tổ hợp sử dụng virus đã được chỉnh sửa để mang gene tạo protein cần thiết, giúp hệ miễn dịch nhận diện và tấn công tác nhân gây bệnh hiệu quả hơn.
(Theo Healthline)
