Vì sao nhiều người bệnh không tin chẩn đoán đầu tiên?

Cầm kết luận u tuyến yên kèm chỉ định phẫu thuật từ bệnh viện tại Cần Thơ, chị Thuận, 43 tuổi, tức tốc bắt xe lên TP HCM kiểm tra liên tiếp ở hai cơ sở y tế khác vì không tin bản thân mang bệnh hiểm nghèo.

Trước đó, người phụ nữ này chỉ đau đầu thoáng qua, thỉnh thoảng nhìn mờ và vẫn làm việc, sinh hoạt như bình thường. Chị đem toàn bộ hồ sơ, phim chụp đến một bệnh viện tuyến cuối ở TP HCM. Sau khi làm thêm các xét nghiệm chuyên sâu, bác sĩ tại đây tiếp tục kết luận chị mang khối u tuyến yên và giữ nguyên phương án mổ. Vẫn chưa an tâm, chị chuyển tiếp sang một bệnh viện tư nhân. Sau một tuần di chuyển giữa ba cơ sở y tế với khoản chi phí hơn 10 triệu đồng cho tàu xe, tiền khám, tiền công nghỉ việc của hai vợ chồng, chị nhận về ba kết quả y hệt nhau. Lúc này, người bệnh mới đồng ý lên bàn mổ tại TP HCM.

"Tôi vẫn sinh hoạt bình thường nên khi nghe báo có u và phải mổ não, tôi không tin và muốn kiểm tra thêm cho chắc", chị Thuận nói về những ngày hoang mang khi vừa nghe người quen khuyên can, vừa đọc các luồng tin mâu thuẫn trên mạng.

Tình trạng bệnh nhân liên tục chuyển viện để dò tìm một kết luận "nhẹ nhàng hơn" diễn ra thường xuyên tại các phòng khám chuyên khoa. Bác sĩ Lâm Đức Hoàng, Bệnh viện Ung bướu TP HCM, giải thích tâm lý chối bỏ sự thật xuất hiện phổ biến khi người bệnh nhận chẩn đoán mắc u hoặc bệnh nan y giữa lúc cơ thể vẫn dẻo dai. Nhiều người ôm hy vọng cơ sở trước nhầm lẫn nên tiếp tục đi tìm nơi khác phủ nhận kết quả đó. Cùng lúc, mạng xã hội và kinh nghiệm truyền miệng từ người quen càng củng cố mối hoài nghi đối với kết luận của thầy thuốc.

Dưới góc nhìn thần kinh học, bác sĩ Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Chủ nhiệm Khoa Nội thần kinh, Bệnh viện Quân y 175, phân tích nỗi sợ hãi chính là rào cản tâm lý lớn nhất. Người bệnh vừa sợ mắc trọng bệnh, vừa sợ kết luận trên tay sai lệch.

Đối với các chứng bệnh mạn tính, tình trạng lạm dụng khám chữa bệnh lại bắt nguồn từ những triệu chứng mơ hồ như đau đầu, mất ngủ, chóng mặt hay tê bì chân tay. Bác sĩ Nghĩa từng tiếp nhận nhiều bệnh nhân cầm 2-3 xấp hồ sơ khám lặp lại chỉ trong vài tuần. Họ chụp cộng hưởng từ (MRI) liên tục dù kết quả không đổi. Khi bác sĩ thông báo phim chụp bình thường, người bệnh lại diễn giải thành "chưa tìm ra bệnh" rồi tiếp tục gom tiền đi tìm nơi khác để nghe một tên bệnh cụ thể.

Tình trạng quá tải tại các cơ sở khám chữa bệnh công lập cũng khoét sâu thêm mối nghi ngờ này. Mỗi y bác sĩ chỉ có vài phút tiếp xúc, không đủ thời gian giải thích cặn kẽ cơ chế phát sinh triệu chứng. Sự đứt gãy trong giao tiếp khiến bệnh nhân bước ra khỏi phòng khám với tâm trạng bất an. Thêm vào đó, tâm lý chuộng bệnh viện tuyến trên cùng những câu chuyện chẩn đoán sai sót cá biệt lan truyền trên mạng đẩy người bệnh vào vòng xoáy nghi ngờ chuyên môn của y tế tuyến dưới.

Tuy nhiên, giới chuyên môn khẳng định việc tìm kiếm ý kiến chẩn đoán thứ hai là quyền lợi chính đáng và là quy trình y khoa phổ biến. Bước này đặc biệt cần thiết trước các ca mổ phức tạp, bệnh hiếm gặp, ung thư hoặc khi phương án điều trị tiềm ẩn rủi ro cao.

Tại Mỹ, một công trình của nhóm nhà khoa học Johns Hopkins và Harvard công bố năm 2023 ước tính tỷ lệ lỗi chẩn đoán ở ba nhóm bệnh nguy hiểm gồm bệnh mạch máu, nhiễm trùng và ung thư là 11,1%, trong đó 4,4% gây tổn hại nghiêm trọng. Các tác giả ước tính sai sót chẩn đoán có thể khiến khoảng 795.000 người tử vong hoặc tàn tật vĩnh viễn mỗi năm.

Ở Việt Nam chưa có thống kê quốc gia. Song nghiên cứu năm 2023 trên 110 bệnh nhân tắc động mạch nền được chuyển từ 7 bệnh viện tuyến huyện đến Bệnh viện Quân y 103, ghi nhận 19,1% bị chẩn đoán nhầm tại khoa cấp cứu ban đầu, thường bị nghĩ là rối loạn tiền đình, động kinh hoặc hạ đường huyết; CT não ban đầu không phát hiện tổn thương trong khi MRI sau đó xác định nhồi máu não.

Một nghiên cứu định tính trên Tạp chí BMJ Open năm 2020 về trải nghiệm tiếp cận dịch vụ của 13 phụ nữ ung thư vú ở Việt Nam, cho thấy 7 người từng nhận chẩn đoán sai trước khi phát hiện bệnh, chủ yếu bị nghĩ là u lành tính hoặc bệnh nhẹ hơn.

Điển hình như chị Thu, 38 tuổi, từng điều trị viêm xoang kéo dài nhưng triệu chứng nghẹt mũi, sụp mi mắt và mờ mắt ngày một nặng. Khi đến bệnh viện tuyến cuối khám lại, bác sĩ phát hiện chị mắc ung thư vòm họng giai đoạn mang thai 12 tuần. Nhờ lần khám thứ hai này, thai phụ kịp thời chuyển sang phác đồ điều trị ung thư kết hợp theo dõi sát thai kỳ.

Bác sĩ Hoàng nhấn mạnh việc kiểm chứng kết quả chỉ mang lại giá trị khi người bệnh đi đúng thời điểm và gõ đúng cửa chuyên khoa. Ngược lại, việc chen chúc đi ba, bốn viện chỉ để tìm một câu trả lời vừa tai khi bệnh lý đã rõ ràng sẽ phản tác dụng.

Theo bác sĩ Nghĩa, hành vi này gây tổn hại trực tiếp đến kinh tế lẫn thể trạng. Việc lặp lại các chỉ định chẩn đoán hình ảnh như chụp cắt lớp vi tính (CT) khiến cơ thể nhiễm thêm tia xạ không đáng có. Nghiêm trọng hơn, tâm lý mải mê đi "soi" kết quả làm trì hoãn thời gian vàng can thiệp ngoại khoa. Ngoài ra, việc các cơ sở y tế dùng từ ngữ chuyên môn khác nhau để mô tả cùng một diễn tiến bệnh cũng dễ khiến người bệnh rơi vào bẫy tâm lý như lo âu, đi khám, tạm yên lòng rồi lại tiếp tục hoang mang.

Để tránh lãng phí tiền bạc và thời gian, các bác sĩ khuyến cáo nếu muốn kiểm tra lại kết quả, người bệnh nên chọn một chuyên gia hoặc cơ sở phù hợp, mang theo toàn bộ hồ sơ cũ và nói rõ những chẩn đoán đã nhận được. Bác sĩ có thể đối chiếu, giải thích điểm khác biệt hoặc chỉ định thêm xét nghiệm khi thực sự cần thiết.

"Mục tiêu không phải tìm một chẩn đoán dễ chịu hơn, mà là tìm kết luận chính xác nhất để điều trị đúng", bác sĩ Hoàng nói.