Nỗi oan 'giả vờ, lười biếng' của người trầm cảm

Có những sáng, Mai, 37 tuổi, cố đi xe máy thật chậm đến cơ quan chỉ vì không đủ can đảm bước lên văn phòng, tim đập nhanh khi nghĩ đến ánh nhìn từ sếp: 'Có tý việc làm mãi không xong, toàn trốn'.

Ngồi trước máy tính, nhân viên marketing 37 tuổi nhìn chằm chằm vào màn hình, đầu óc trống rỗng. Suốt buổi sáng, cô không viết nổi một dòng báo cáo. Sếp phàn nàn cô chểnh mảng. Đồng nghiệp thì thầm cô viện lý do mệt mỏi để trốn việc.

Mai tự trách mình vô dụng. Về nhà, cô không còn sức nấu cơm, quần áo chất thành đống nhiều ngày không giặt. Cuối tuần, người phụ nữ nằm bẹp trên giường cả ngày, cơ thể nặng trĩu như bị rút cạn năng lượng.

Trước đó, đồng nghiệp biết Mai là người nhanh nhẹn, có trách nhiệm. Mọi thứ thay đổi sau khi công ty tái cơ cấu, khối lượng công việc tăng gấp đôi, đúng lúc mẹ cô nhập viện dài hạn. Những đêm thức trắng chăm mẹ đẩy Mai vào chuỗi mất ngủ triền miên. Cô nghĩ mình chỉ mệt, cho đến khi những cơn lo âu xuất hiện dày đặc khi tim đập nhanh mỗi sáng, ngực nặng như có vật gì đè lên, và chỉ cần nghĩ đến việc mở email hay bước vào phòng họp, Mai đã hoảng sợ.

Nhiều tháng liền, Mai gồng mình chứng minh mình không lười biếng. Nhưng cô càng cố, cơ thể càng kiệt sức, còn sếp và đồng nghiệp vẫn giữ định kiến giả vờ. Mai xin nghỉ việc. Hai tháng sau, bác sĩ chẩn đoán cô mắc rối loạn lo âu. Thạc sĩ tâm lý Hoàng Quốc Lân, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, nói những gì Mai trải qua không phải "sự lười biếng hay thiếu ý chí", mà là triệu chứng của một bệnh lý cần điều trị.

Tương tự, Minh, 18 tuổi, từng có học lực xuất sắc nhiều năm liền, bắt đầu sa sút từ năm lớp 10. Cậu lớn lên trong gia đình đầy xung đột, thường mơ thấy cảnh bố mẹ bạo hành lẫn nhau. Cậu dần tách khỏi bạn bè, bỏ các hoạt động ở trường, đóng cửa, kéo rèm, nằm một chỗ, bỏ tắm rửa. Mỗi lần thức giấc sau những cơn ác mộng, Minh rạch tay mình, vết nhỏ ban đầu rồi tăng dần theo thời gian. Mẹ Minh không hỏi han, chỉ trách mắng cậu lấy cớ để lười biếng. Đến khi Minh có hành vi tự sát và phải cấp cứu, bác sĩ tại Bệnh viện Đại học Y Dược 1 TP HCM chẩn đoán cậu trầm cảm nặng. Đó là lần đầu người mẹ biết đến căn bệnh của con mình.

Ba triệu trẻ em Việt Nam đang cần các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần, theo thống kê của Bộ Y tế năm 2022, tương đương 12% trẻ trên toàn quốc mắc các rối loạn liên quan. Trên bình diện toàn cầu, Tổ chức Y tế Thế giới xếp trầm cảm vào nhóm nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tàn tật ở trẻ vị thành niên. Những con số này cho thấy Mai và Minh không đơn độc, mà là hai gương mặt trong một cộng đồng đông đảo đang chịu đựng sự hiểu lầm tương tự mỗi ngày, ở văn phòng, trong lớp học, và ngay trong chính ngôi nhà của họ.

Dưới góc độ tâm lý học lâm sàng, việc người mắc trầm cảm hoặc rối loạn lo âu bị cho là lười biếng, yếu đuối, giả vờ bệnh là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay. Nguyên nhân bắt nguồn từ chính bản chất vô hình của bệnh khi không có tổn thương thực thể rõ ràng như gãy xương hay viêm nhiễm.

Kết quả thăm khám, chụp chiếu đều bình thường, trong khi triệu chứng lại lên xuống thất thường, có ngày nặng, có ngày tạm ổn. Nhiều bệnh nhân vẫn cố gắng đi làm, chăm sóc gia đình, cười nói và sinh hoạt bình thường trước mặt người khác, khiến người xung quanh nghĩ họ chẳng có vấn đề gì nghiêm trọng.

Thạc sĩ Lân giải thích người mắc trầm cảm bị suy giảm nghiêm trọng năng lượng, động lực và khả năng tận hưởng cuộc sống. Thức dậy khỏi giường, đánh răng, tắm rửa hay hoàn thành một công việc bình thường có thể trở thành thử thách rất lớn với họ. Với người rối loạn lo âu, não bộ luôn cảnh giác quá mức, liên tục dự đoán nguy cơ có thể xảy ra, dẫn đến mất ngủ kéo dài, khó tập trung, tim đập nhanh, căng cơ và kiệt sức thường trực.

Chính sự tiêu hao năng lượng kéo dài này khiến họ giảm hiệu suất làm việc, né tránh hoạt động xã hội, không còn đủ sức duy trì nhịp sống như trước, những việc tưởng đơn giản như đi làm, họp hành hay nghe điện thoại lại có thể gây ra tim đập nhanh, khó thở, hoảng loạn.

"Bên ngoài là trốn tránh, bên trong là chiến đấu để sống sót", thạc sĩ Lân nói.

Bi kịch nằm ở chỗ bản chất thật của người bệnh thường ngược lại hoàn toàn với những gì họ bị gán mác. Họ luôn muốn làm tốt, muốn hòa nhập, và khi không làm được, họ tự trách bản thân không cố gắng đủ.

Vòng luẩn quẩn bắt đầu từ đó khi bệnh lý gây ra sự né tránh, sự né tránh khiến họ bị phán xét, sự phán xét đẩy họ vào cảm giác tội lỗi và tự ti, cảm giác đó lại làm lo âu nặng thêm. Khi bị gắn nhãn lười biếng, giả vờ, thiếu nghị lực, họ có xu hướng giấu bệnh kỹ hơn, chậm tìm kiếm sự hỗ trợ vì sợ bị đánh giá, khiến tình trạng ngày càng trầm trọng.

Với trẻ vị thành niên, khoảng cách thế hệ càng làm vấn đề thêm phức tạp. Nghiên cứu của Bệnh viện Nhi Trung ương ghi nhận nhiều cha mẹ gặp khó khăn trong nhận biết biểu hiện trầm cảm ở con cũng như tìm phương thức đồng hành cùng con vượt qua. Một số phụ huynh, quen với quan niệm về sự chịu đựng và nghị lực của thế hệ mình, cho rằng con đang giả vờ, lấy cớ, làm quá, hoặc coi việc con chia sẻ cảm xúc là biểu hiện của sự yếu đuối, rồi yêu cầu trẻ phải mạnh mẽ, dùng ý chí để tự vượt qua.

Bác sĩ Trần Minh Khuyên, Khoa Tâm thể, Bệnh viện Đại học Y Dược 1 TP HCM, từng tiếp nhận nhiều trẻ được chẩn đoán bệnh nhưng phụ huynh không tin, không chấp nhận. Sự thờ ơ đó khiến bệnh của trẻ không được phát hiện và điều trị kịp thời, để lại nhiều hậu quả nghiêm trọng, trong đó có hành vi tự sát.

Các chuyên gia cho rằng giải pháp cốt lõi là nâng cao hiểu biết của cộng đồng về sức khỏe tâm thần. "Nếu một người bị gãy chân, không ai bắt họ chạy. Tương tự, khi một người bị trầm cảm, không thể yêu cầu họ cố lên", thạc sĩ Lân nói. Điều cần làm là thay đổi cách giao tiếp, khuyến khích điều trị sớm.

Thay vì phán xét khi ai đó không đi làm, không dọn nhà hay không muốn ra ngoài, người xung quanh nên quan sát những dấu hiệu cụ thể như họ có mất ngủ kéo dài không, có sụt cân hoặc tăng cân bất thường không, có mất hứng thú với những việc từng yêu thích không, có đang thu mình khỏi các mối quan hệ không.

Trường học và nơi làm việc cần tổ chức các buổi truyền thông về sức khỏe tâm thần, đồng thời đào tạo người quản lý, giáo viên nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo, thay vì để những phán xét vội vàng đẩy người bệnh vào im lặng.