Kiệt quệ tâm thần khi bị cuốn vào vòng xoáy 'kiếm tiền thụ động'

Giữa phòng trọ ngổn ngang mỹ phẩm bóc dở và đèn livestream, My thức trắng đêm quay video săn hoa hồng tiếp thị liên kết, để rồi nhận về vỏn vẹn 18.225 đồng sau cả tuần.

2h sáng, căn phòng trọ rộng chưa đầy 20 m2 tại TP HCM của Hoàng My chói lòa ánh đèn trợ sáng. Trên sàn ngổn ngang thùng giấy, chân máy quay cùng hàng chục tuýp mỹ phẩm bóc dở phục vụ việc sản xuất video ngắn. Cầm điện thoại vuốt màn hình trang quản trị tiếp thị liên kết, My thở dài khi con số hoa hồng tạm tính cả tuần dừng ở mức 18.225 đồng.

Ba tháng trước, My lướt mạng và va phải hết video này đến video khác khoe bảng lương chục triệu, ảnh chụp màn hình hoa hồng thụ động hàng trăm triệu, kèm khẩu hiệu "ngồi nhà tiền vẫn về". Mức lương văn phòng 8 triệu đồng bỗng trở thành bằng chứng cho sự tụt hậu.

Cô quẹt thẻ tín dụng hơn 5 triệu đồng mua đèn quay, micro, gom mỹ phẩm mẫu. Ban ngày cô làm ở công ty, ban đêm giam mình dựng video đến gần sáng. Thuật toán siết chặt, các video gắn link chỉ nhích vài chục lượt xem. "Hoa hồng cả ngày không đủ trả tiền điện quay phim", cô nói. "Bỏ tiền túi mua đồ, thức trắng đêm, đổi lại là cảm giác bất lực".

Thu Hương, 28 tuổi, nhân viên hành chính tại TP HCM, cũng rơi vào tình cảnh tương tự, sau khi gia nhập các hội nhóm mẹ bỉm sữa làm giàu. Cảnh vừa trông con vừa livestream, "chỉ cần gắn giỏ hàng là có tiền bỉm sữa", thôi thúc chị chi hơn 8 triệu đồng mua máy hút bụi mini, hộp đựng thực phẩm, đồ gia dụng thông minh về đánh giá.

Người phụ nữ canh khung giờ trưa và 21h để phát trực tiếp, có buổi nói khản đặc cổ họng suốt hai tiếng nhưng phòng live chỉ lèo tèo vài người, không ra nổi một đơn. Ba tháng, hoa hồng gom lại chưa đầy 600.000 đồng. Hàng mẫu chất đống khắp góc nhà. "Thấy người ta khoe đơn nườm nượp, tôi tự trách mình vô dụng", chị kể. Áp lực dồn nén đến mức Hương cáu gắt vô cớ với chồng con, gia đình trở nên căng thẳng.

My và Hương là hai trong hàng trăm nghìn người trẻ bị cuốn vào làn sóng tiếp thị liên kết thời gian qua. Trên mạng xã hội, các video chia sẻ công thức "ngồi nhà kiếm tiền thụ động", "thu nhập trăm triệu mỗi tháng chỉ bằng chiếc điện thoại" xuất hiện với tần suất dày đặc. Tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO) khiến nhiều người tin rằng đây là con đường tạo ra thu nhập dễ dàng, ai tham gia cũng có thể sinh lời.

Theo ACCESSTRADE Vietnam, quy mô thị trường Affiliate năm 2026 tại Việt Nam đã có bước nhảy vọt thần tốc, ước tính đạt ngưỡng từ 700 triệu đến 1 tỷ USD, ghi nhận mức tăng trưởng gấp 30 lần so với giai đoạn năm 2022.

Sự bùng nổ này gắn liền với sự thâm nhập sâu sắc của Affiliate vào cấu trúc doanh thu của các sàn Thương mại điện tử (TMĐT). Nghiên cứu chỉ ra rằng trung bình, doanh thu từ các chương trình Affiliate đang chiếm tới 10% tổng doanh thu của các thương hiệu lớn, đánh dấu mức tăng trưởng vượt bậc so với con số khiêm tốn chỉ 4% vào năm 2022. Đặc biệt, tại các sàn TMĐT lớn như Shopee, ước tính có tới 30% tổng doanh số được tạo ra trực tiếp từ các đường link liên kết của các Publisher (người đăng) và KOC (người tiêu dùng chủ chốt có sức ảnh hưởng trên thị trường).

Song thực tế, rào cản gia nhập thấp khiến thị trường nhanh chóng bão hòa. Hàng loạt người đăng ký rơi vào trạng thái ngừng hoạt động hoặc chỉ kiếm được dưới một triệu đồng mỗi tháng, trước khi âm thầm rời cuộc chơi vì lỗ tiền hàng và áp lực thời gian.

Chưa kể, kinh doanh thương mại điện tử ẩn chứa nhiều rủi ro về dòng tiền do tỷ lệ hoàn hủy đơn, chu kỳ đối soát chậm và nghĩa vụ khấu trừ thuế tại nguồn. Việc thiếu am hiểu về dòng tiền và chi phí chìm khiến nhiều người lao vào cuộc đua mà không lường trước điểm hòa vốn.

Thạc sĩ tâm lý Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, cho biết y văn hiện chưa có số liệu thống kê riêng về tỷ lệ trầm cảm hay lo âu ở nhóm người làm tiếp thị liên kết, "cày đơn" online. Tuy nhiên, giới y khoa đã phát đi cảnh báo đỏ về tình trạng "nghiện mạng xã hội lệch lạc".

Các phân tích gộp quốc tế trên hơn 1,1 triệu người trẻ cho thấy việc lướt mạng thiếu kiểm soát liên quan trực tiếp đến chứng rối loạn giấc ngủ, căng thẳng và trầm cảm.

"Tác hại không nằm ở việc bạn dán mắt vào màn hình bao nhiêu tiếng mỗi ngày", ông Thiện nói. "Nguy hiểm thực sự là khi bạn mất tự chủ, để thói quen canh đơn làm đảo lộn giấc ngủ, rạn nứt các mối quan hệ và đẩy bản thân vào bế tắc tâm lý".

Theo các chuyên gia, những bức ảnh chụp màn hình khoe hoa hồng hàng chục triệu trên mạng xã hội là "mồi câu" kích hoạt mạnh mẽ tâm lý FOMO – nỗi sợ bị bỏ lại phía sau. Không gian mạng thường khuếch đại thành công của số ít thành một ảo tưởng chung, khiến người trẻ ngộ nhận rằng ai cũng có thể đổi đời dễ dàng. Họ lao vào cuộc đua mà đánh giá thấp cái giá phải trả, hình thành thói quen kiểm tra màn hình liên tục và không thể dứt ra.

Đáng lo ngại, hành vi vuốt điện thoại đếm từng lượt nhấp chuột và canh hoa hồng vận hành y hệt tâm lý của người chơi cờ bạc. Khi phần thưởng xuất hiện đầy bất ngờ – lúc 0 đồng, lúc vài chục nghìn, đôi khi nổ một đơn hàng lớn – não bộ sẽ giải phóng ồ ạt dopamine, chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn và kỳ vọng. Cảm giác bồn chồn, bứt rứt, không thể tập trung nếu thiếu chiếc điện thoại chính là dấu hiệu cảnh báo một cơn nghiện hành vi, tương tự như người nghiện game hay vé số.

Càng kỳ vọng lớn, cú sốc tâm lý càng nặng nề. Sau cả tháng thức trắng đêm mà số tiền thu về chỉ đủ mua bát phở, người trẻ rất dễ rơi vào khủng hoảng giá trị bản thân. Não bộ bắt đầu chuyển từ suy nghĩ "cách làm này chưa đúng" sang tự kết tội "mình là kẻ thất bại". Sự chênh lệch quá lớn giữa công sức và thu nhập dần bào mòn lòng tự trắc ẩn, thay bằng nỗi bất lực và cảm giác tự ti sâu sắc.

Tổn thương tinh thần nhanh chóng kéo theo sự suy kiệt thể xác. Thói quen giam mình thâu đêm dựng clip và "trực chiến" các khung giờ săn sale đã bẻ gãy nhịp sinh học tự nhiên. Dưới góc độ y khoa, mất ngủ kinh niên kích thích các phản ứng viêm lan tỏa trong cơ thể và làm tê liệt hệ miễn dịch tự nhiên. Người cày hoa hồng online không chỉ đối mặt với nguy cơ nhiễm trùng, suy kiệt thể lực mà còn tự nhốt mình vào cái bẫy luẩn quẩn: càng căng thẳng càng mất ngủ, và càng mất ngủ thì tâm trí càng dễ sụp đổ.

Ông Thiện không kêu gọi mọi người bỏ nghề hay tẩy chay mạng xã hội. Ông đề xuất "cai nghiện kỹ thuật số có cấu trúc" như tách khung giờ sản xuất nội dung khỏi khung giờ kiểm tra, tắt hết thông báo đơn hàng ngoài giờ làm, chỉ mở bảng quản trị 3 đến 4 lần mỗi ngày thay vì làm mới liên tục để bẻ gãy vòng lặp dopamine.

Người làm nghề cần tách giá trị cá nhân khỏi doanh thu, chấm điểm mình bằng chất lượng nội dung và sản phẩm, không lấy hoa hồng theo giờ làm thước đo bản thân. Ban đêm cần một giờ "giới nghiêm kỹ thuật số" để ngừng nhìn dashboard, tắt đèn livestream, bảo vệ giấc ngủ.

Mỗi ngày giữ lấy một hoạt động không sinh lời, đi bộ, ăn cơm cùng gia đình, đọc sách, để nhắc não bộ rằng không phải mọi hành vi đều quy ra tiền. Nếu đã cố kiểm soát mà vẫn mất ngủ kéo dài, xuất hiện lo âu, trầm cảm hoặc ý nghĩ tiêu cực về sự tồn tại, đó không còn là chuyện thiếu kỷ luật, mà cần gặp chuyên gia y tế ngay.