'Bị giấu bệnh' - bản án thứ hai của người ung thư

Hơn 5 năm qua, Huyền, 36 tuổi, vẫn ám ảnh câu nói của bố trước lúc buông tay, rằng 'nếu biết mình bị ung thư, ông đã có thể chuẩn bị được nhiều hơn'.

Năm 2020, khi cầm trên tay kết quả chẩn đoán bố mắc ung thư phổi, Thu Huyền, ở Hà Nội, rụng rời. Sợ người cha già vốn nhạy cảm sẽ suy sụp và mất hết hy vọng sống, người phụ nữ đưa ra một quyết định mà sau này phải trả giá bằng nỗi dằn vặt suốt đời. Người con giấu hai chữ "ung thư", chỉ nói bố bị "viêm phổi nặng cần điều trị kéo dài".

Người cha tin lời con gái. Ông vui vẻ uống thuốc, chăm chỉ tập thể dục, thậm chí lên kế hoạch sửa lại mái hiên sau khi "khỏi bệnh viêm phổi". Nhưng sức khỏe ông ngày một xấu đi, những cơn ho rút ruột xuất hiện dày đặc hơn. Sau nhiều lần vào viện, tự chắp nối các dấu hiệu, ông dần hiểu ra sự thật là mình mắc ung thư phổi giai đoạn III và điều đó đã bị giấu kín.

"Cú sốc bị người nhà giấu bệnh với ông còn nặng nề hơn cả chính căn bệnh", Huyền kể. Lúc ấy, ông không khóc, không trách móc, chỉ nhìn con gái bằng đôi mắt nghẹn đắng. Trước khi mất, ông nắm chặt tay người thân, ước gì được biết sớm để "kịp nói lời chia tay đầy đủ với từng người, thay vì sống những ngày cuối đời trong mơ hồ".

BS.CKII Hà Hải Nam, Phó trưởng khoa Ngoại bụng 1, Bệnh viện K, cho rằng câu chuyện trên không cá biệt. Tại Việt Nam và nhiều nước châu Á, việc người nhà chủ động giấu chẩn đoán ung thư với chính bệnh nhân là hiện tượng phổ biến, bắt nguồn từ quan niệm "báo hiếu bằng cách gánh thay nỗi đau" và nỗi sợ người bệnh gục ngã về tinh thần.

Phía sau lời nói dối ấy là vô vàn áp lực. Ung thư mang gánh nặng tài chính khổng lồ. Nghiên cứu ACTION do Viện George vì Sức khỏe Toàn cầu thực hiện trên khoảng 9.500 bệnh nhân ung thư tại 8 quốc gia Đông Nam Á (trong đó có Việt Nam) cho thấy một năm sau khi phát hiện bệnh, phần lớn bệnh nhân hoặc đã tử vong, hoặc rơi vào "thảm họa tài chính" - tình trạng chi phí y tế vượt quá khả năng chi trả của gia đình, buộc phải vay mượn hoặc bán tài sản.

Cùng với đó, định kiến "ung thư là án tử", "trời phạt" hay "nghiệp báo" vẫn đè nặng tâm lý xã hội, khiến nhiều gia đình chọn cách né tránh. Nhưng giới chuyên môn cảnh báo đây là canh bạc rủi ro với chính sinh mệnh người bệnh.

BS Nam cho rằng lời nói dối trong y khoa là con dao hai lưỡi. "Khi sự thật vỡ lở, qua một tác dụng phụ của hóa trị hay một câu nói vô tình của người xung quanh, niềm tin của người bệnh có thể sụp đổ, và việc gây dựng lại rất khó khăn", ông nói.

Theo bác sĩ Nam, điều trị ung thư không chỉ gồm phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, mà còn cần thay đổi lối sống. Nếu không biết mình mắc bệnh, người bệnh có thể vẫn duy trì các thói quen có hại như hút thuốc, uống rượu, sinh hoạt thiếu điều độ, khiến việc điều trị kém hiệu quả.

Tiến sĩ tâm lý Cao Trần Thành Trung, Giám đốc điều hành tại Tâm Lý Lumos, nhận định khi tự phát hiện sự thật, người bệnh đối mặt với "cú sốc kép" khi vừa đau đớn vì bệnh tật, vừa cảm giác bị phản bội và mất niềm tin vào gia đình.

"Họ rơi vào cô đơn tột cùng vì bị gạt ra khỏi những quyết định liên quan trực tiếp đến mạng sống của mình", ông nói. Một số bệnh nhân vì hoài nghi, uất ức mà phản ứng tiêu cực, thậm chí từ chối điều trị.

Còn với bác sĩ Ngô Văn Tỵ, Khoa Ung bướu, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, thông báo tin xấu là một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất, là bài học các bác sĩ phải rèn luyện cả đời. Trong đa số trường hợp, bác sĩ cố gắng lắng nghe và dung hòa mong muốn của người bệnh lẫn gia đình, nếu điều đó không ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.

"Nhưng khi yêu cầu giấu bệnh có nguy cơ khiến người bệnh bỏ lỡ 'thời gian vàng' - giai đoạn bệnh còn khu trú, khả năng điều trị hiệu quả nhất - thì bác sĩ buộc phải tư vấn rõ ràng và kiên quyết dựa trên chuyên môn", ông nói. "Mục tiêu cuối cùng không phải làm trái ý người nhà, mà bảo đảm người bệnh có cơ hội điều trị tốt nhất".

Đáng chú ý, quyền được biết thông tin về tình trạng bệnh của mình được quy định trong Luật Khám bệnh, chữa bệnh của Việt Nam. Về nguyên tắc, người bệnh có quyền được cung cấp thông tin về chẩn đoán và phương pháp điều trị, điều mà nhiều gia đình không lường tới khi quyết định giấu bệnh thay người thân.

Theo bác sĩ Tỵ, sự thật không nhất thiết phải dội xuống như gáo nước lạnh. Y học hiện đại khuyến khích cách "báo tin xấu theo giai đoạn" là bác sĩ và gia đình hé lộ từng phần thông tin để người bệnh thích nghi dần, đồng thời luôn lồng ghép các giải pháp kiểm soát bệnh để họ duy trì hy vọng.

Với bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối, biết rõ tiên lượng, tức dự đoán của bác sĩ về diễn tiến bệnh, tuy đau đớn nhưng trao cho họ cơ hội chủ động sắp xếp phần đời còn lại như hoàn thành nguyện vọng dở dang, đoàn tụ người thân, làm hòa những mâu thuẫn cũ và nói lời tạm biệt thanh thản.

Thay vì nói "đừng nghĩ nhiều" hay "phải cố lên", người thân có thể hỏi: "Hôm nay điều gì làm ba/mẹ khó chịu nhất?", "Ba/mẹ muốn chúng con giúp điều gì?", hoặc đơn giản là ngồi bên cạnh.

Viện Ung thư Quốc gia Mỹ khuyến nghị người thân nên để người bệnh chia sẻ nỗi sợ và mong muốn cuối đời; đôi khi cùng trò chuyện, xem phim, đọc sách hay chỉ hiện diện bên họ cũng đã là chỗ dựa quan trọng.

Khi khả năng chữa khỏi không còn cao, gia đình không nhất thiết gieo hy vọng "chắc chắn sẽ khỏi", mà có thể hướng đến những mục tiêu gần gũi hơn như giảm đau, ngủ ngon, được về nhà, gặp người thân, có thêm những ngày bình an. Đây cũng là tinh thần của chăm sóc giảm nhẹ – hướng tiếp cận đang được y học chú trọng.

"Hy vọng lúc này không chỉ là sống thêm bao lâu, mà còn là được sống có phẩm giá và ít đau đớn nhất", tiến sĩ Trung nói.

Trước ngày giỗ bố, Huyền ngậm ngùi, ước thời gian quay lại để cùng ông đối mặt với sự thật. "Lời nói dối có thể mang lại bình yên tạm thời, nhưng lại tước đi quyền được sống chủ động đến phút cuối cùng của người ra đi", cô nói, thừa nhận đây là nỗi đau cả đời không thể nguôi ngoai.