Bản năng ấy không phải do người lớn dạy nhưng có thể dần mất đi. Hai thập kỷ trước, nhà báo Mỹ Richard Louv gọi hiện tượng trẻ lớn lên gần như hoàn toàn trong không gian kín là "hội chứng thiếu hụt thiên nhiên" trong cuốn Last Child in the Woods.
Dù không phải chẩn đoán y khoa, khái niệm này phản ánh thực trạng trẻ em ngày càng xa rời thiên nhiên và phải trả giá bằng cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. 20 năm sau, nhiều nghiên cứu đã chứng minh thiên nhiên không chỉ mang lại cảm giác dễ chịu mà còn tạo ra những lợi ích có thể đo lường được.
Liều thuốc mà bác sĩ chưa kê
Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khu vực châu Âu năm 2021 tổng hợp nhiều bằng chứng cho thấy việc thường xuyên tiếp xúc với không gian xanh giúp cải thiện tâm trạng, tăng khả năng tư duy, giảm nguy cơ rối loạn tâm thần.
WHO khuyến nghị coi đây là một vấn đề của quy hoạch đô thị chứ không chỉ của y tế cá nhân. Một nghiên cứu công bố trên Occupational & Environmental Medicine, dựa trên dữ liệu cư dân vùng Helsinki (Phần Lan) cũng cho thấy những người đến không gian xanh từ 3-4 lần mỗi tuần có tần suất sử dụng thuốc chống trầm cảm, thuốc hạ huyết áp và thuốc trị hen thấp hơn đáng kể so với nhóm ít tiếp xúc với thiên nhiên.
Các nhà khoa học cũng chỉ ra thiên nhiên giúp bộ não phục hồi khả năng tập trung nhờ tạo ra trạng thái "hấp dẫn nhẹ nhàng", cho phép hệ thống chú ý được nghỉ ngơi. Thực nghiệm cho thấy những người đi bộ trong công viên có kết quả kiểm tra trí nhớ tốt hơn nhóm đi trên phố đông.
Với người trưởng thành, thiên nhiên giống như một liều thuốc. Với trẻ em, đó còn là một "ngôi trường" góp phần phát triển sáu năng lực quan trọng gồm trí tuệ (IQ), cảm xúc (EQ), thể chất (PQ), sáng tạo (CQ), xã hội (SQ) và khả năng thích ứng (AQ).
IQ: Trẻ học ở những ngôi trường có nhiều cây xanh cải thiện trí nhớ làm việc, khả năng tập trung và chức năng điều hành tốt hơn. Điều này cho thấy không gian xanh không chỉ tạo môi trường học tập dễ chịu mà còn hỗ trợ trực tiếp cho sự phát triển của não bộ.
EQ: Thiên nhiên là môi trường ít phán xét, nơi trẻ có cơ hội nhận diện và điều chỉnh cảm xúc. Nghiên cứu cho thấy hoạt động trong không gian xanh giúp giảm triệu chứng tăng động giảm chú ý; tiếng nước và tiếng chim cũng liên quan đến việc cải thiện tâm trạng, giảm căng thẳng. Chỉ khoảng 120 phút mỗi tuần trong thiên nhiên đã đủ để nâng cao cảm nhận về sức khỏe và tinh thần.
PQ: Thiên nhiên buộc cơ thể vận động theo nhiều cách như leo trèo, giữ thăng bằng hay vượt địa hình tự nhiên. Ánh sáng ngoài trời giúp bảo vệ thị lực, tiếp xúc với môi trường tự nhiên góp phần rèn luyện hệ miễn dịch, còn vận động và nhịp sinh học là nền tảng cho giấc ngủ và sức khỏe của trẻ.
CQ: Thiên nhiên mang đến những "vật liệu mở" như cành cây, đá, cát hay nước - những thứ không có cách sử dụng cố định. Trẻ phải tự đặt luật chơi, giải quyết vấn đề và tưởng tượng ra cách chơi của riêng mình. Những khoảng thời gian chơi tự do, không mục đích cũng là điều kiện để trí tưởng tượng phát triển.
SQ: Trong môi trường tự nhiên, trẻ phải tự thương lượng, hợp tác và giải quyết mâu thuẫn để tiếp tục cuộc chơi. Những không gian xanh vì thế không chỉ giúp trẻ phát triển kỹ năng xã hội mà còn góp phần tăng gắn kết cộng đồng.
AQ: Thiên nhiên cũng là nơi dạy trẻ khả năng thích ứng. Những thử thách có kiểm soát như leo cao hơn, đi xa hơn hay đối mặt với bất tiện giúp trẻ học cách đánh giá rủi ro, chấp nhận thất bại và rèn luyện khả năng phục hồi trước những khó khăn lớn hơn trong cuộc sống.
