'Ung thư ở Việt Nam đáng lo không phải số ca tăng mà phát hiện quá muộn'

Số ca ung thư ngày càng tăng không hoàn toàn là tín hiệu xấu, bởi một phần phản ánh khả năng chẩn đoán và ý thức khám bệnh tốt hơn, đáng lo là đa số người bệnh ở giai đoạn muộn.

"Số người mắc và tử vong do ung thư tại Việt Nam có xu hướng gia tăng, song không nên chỉ nhìn vào số ca mắc mới để đánh giá tình hình ung thư hay hiệu quả của hệ thống y tế mà đáng lo là tình trạng phát hiện muộn", GS.TS.BS Mai Trọng Khoa, nguyên Phó giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, nói tại hội thảo Đột phá trong Y học hạt nhân và Xạ trị định vị, hôm 22/8.

Theo dữ liệu toàn cầu GLOBOCAN 2024 của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư quốc tế (IARC), công bố tháng 7/2026, thống kê 34 loại ung thư tại 186 quốc gia, mỗi năm Việt Nam ghi nhận 177.404 ca ung thư mới, hơn 111.000 người tử vong. Ở Việt Nam, tỷ lệ tử vong/mắc mới khoảng 63%. Con số này ở các nước phát triển như Mỹ, Anh, Nhật chỉ khoảng 35-40%, bởi vì họ phát hiện bệnh sớm hơn và có khả năng điều trị tốt hơn.

GS Khoa cho rằng sự gia tăng số ca ung thư tại Việt Nam là kết quả của nhiều yếu tố. Dân số đông hơn, tuổi thọ tăng khiến số người bước vào nhóm tuổi có nguy cơ mắc bệnh lớn hơn. Cùng với đó, ý thức chăm sóc sức khỏe của người dân cũng thay đổi, các phương tiện chẩn đoán ngày càng hiện đại giúp phát hiện những trường hợp trước đây có thể bị bỏ sót.

Ung thư tăng liên quan đến nhiều yếu tố nguy cơ như môi trường, chế độ ăn uống, lối sống, di truyền và quá trình tích lũy nguy cơ theo tuổi. "Không có một yếu tố đơn lẻ nào có thể giải thích toàn bộ xu hướng này", GS Khoa nói.

Nguyên nhân chính khiến ung thư trở thành gánh nặng tại nước ta là nhiều bệnh nhân được chẩn đoán ở giai đoạn muộn, khi khối u đã di căn. Tỷ lệ phát hiện bệnh ở giai đoạn muộn ở nhiều loại ung thư như phổi, gan... lên đến 70%. Nhiều người có xu hướng trì hoãn khám bệnh vì lo kết quả xấu, chỉ đến viện khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt hoặc sức khỏe suy giảm. Trong khi đó, nhiều loại ung thư ở giai đoạn đầu không gây triệu chứng đặc hiệu, khi xuất hiện các biểu hiện rõ ràng, bệnh có thể đã tiến triển.

Khi phát hiện ở giai đoạn sớm, người bệnh có nhiều cơ hội điều trị triệt căn, giảm biến chứng và kéo dài thời gian sống. Ngược lại, khi phần lớn bệnh nhân chỉ đến bệnh viện lúc khối u đã tiến triển hoặc di căn, việc điều trị trở nên phức tạp, tốn kém và cơ hội kiểm soát bệnh giảm, và tỷ lệ tử vong tăng lên. Vì vậy, bài toán lớn của Việt Nam không phải tìm cách giảm số ung thư được phát hiện, mà là đưa thời điểm phát hiện bệnh về sớm hơn.

Cùng với phát hiện sớm, năng lực điều trị ung thư cũng đang thay đổi mạnh nhờ sự phát triển của y học chính xác. ThS.BS Nguyễn Duy Anh, Phó giám đốc Trung tâm Ung bướu, Xạ trị và Y học hạt nhân Quốc tế, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, cho biết các xét nghiệm chuyên sâu có thể giúp xác định đặc điểm sinh học, đột biến và các đích phân tử của khối u. Từ đó, bác sĩ lựa chọn thuốc hoặc phác đồ phù hợp hơn với từng người bệnh.

Khoảng 15-20 năm trước, hóa trị là phương pháp điều trị chủ yếu. Sau đó, thuốc điều trị đích được đưa vào sử dụng và khoảng một thập niên gần đây, liệu pháp miễn dịch trở thành một lựa chọn quan trọng. Song, ung thư có đặc điểm sinh học phức tạp. Hai bệnh nhân cùng mắc một loại ung thư có thể đáp ứng hoàn toàn khác nhau với cùng một thuốc. Ngay trên một người bệnh, khối u cũng có thể thay đổi theo thời gian và xuất hiện tình trạng kháng thuốc.

Điều này khiến việc tìm kiếm các phương pháp điều trị mới trở nên cần thiết, đặc biệt với bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển hoặc di căn. Một hướng được quan tâm hiện nay là y học hạt nhân, trong đó có liệu pháp sử dụng thuốc phóng xạ để đưa bức xạ đến cơ quan, mô hoặc tế bào bệnh lý.

Y học hạt nhân hiện được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực như nội tiết, tim mạch, thần kinh, cơ xương khớp và tiêu hóa. Trong đó, khoảng 80% kỹ thuật y học hạt nhân, cả chẩn đoán và điều trị, liên quan đến ung thư. Thuốc phóng xạ trúng đích cũng được kỳ vọng bổ sung lựa chọn điều trị cho một số bệnh nhân đã kháng thuốc, trong đó có ung thư tiền liệt tuyến, ung thư gan, ung thư vú, một số u não ác tính và lymphoma. Việt Nam đang từng bước nâng cao năng lực sản xuất thuốc phóng xạ trong nước nhằm chủ động hơn về nguồn cung và mở rộng khả năng tiếp cận các phương pháp điều trị mới.