Thông báo mới đây của Dự án Nuôi Em, do ông Hoàng Hoa Trung đại diện đăng tải trên trang cá nhân tối ngày 06/06, phần nào đã có câu trả lời chính thức sau một giai đoạn tranh cãi kéo dài.
Theo thông tin được dự án công bố, quá trình xác minh của cơ quan chức năng không phát hiện dấu hiệu vi phạm hình sự hay hành vi tư lợi cá nhân từ nguồn tiền của dự án. Cùng với việc công bố kết quả xác minh, Nuôi Em cũng đưa ra lộ trình tái cấu trúc hoạt động, trong đó đáng chú ý là kế hoạch chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp xã hội phi lợi nhuận, tăng cường số hóa hệ thống quản trị và công khai báo cáo tài chính định kỳ nhằm nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình với cộng đồng.
Tuy nhiên, điểm nổi bật trong văn bản dài hàng nghìn chữ có lẽ không nằm ở kết luận trên. Nếu có một câu nói đáng khơi gợi nhất trong bản thông báo, có lẽ đó là: “Không vi phạm pháp luật không có nghĩa là Nuôi Em đã làm tốt.”
Thông báo được ông Hoàng Hoa Trung đăng tải.
Ban điều hành dự án, đại diện là Hoàng Hoa Trung trong bài đăng đã thừa nhận hàng loạt thiếu sót trong quản trị. Từ việc sử dụng tài khoản cá nhân để vận hành dòng tiền, quản lý dữ liệu bằng Excel, cho đến những hạn chế trong minh bạch thông tin và xử lý khủng hoảng truyền thông.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện của Nuôi Em không phải là trường hợp cá biệt. Nó gợi nhắc đến một bài học đã nhiều lần xuất hiện trong hoạt động thiện nguyện tại Việt Nam suốt gần một thập kỷ qua. Lòng tốt có thể giúp một dự án bắt đầu, nhưng không đủ để giúp nó phát triển bền vững.
Khi niềm tin được đặt vào một con người
Năm 2016, MC Phan Anh trở thành hiện tượng khi kêu gọi được 24 tỷ đồng chỉ trong vài ngày ngắn ngủi, số tiền anh hứa sẽ hỗ trợ đồng bào miền Trung sau thiên tai. Vài năm sau, vợ chồng Công Vinh - ca sĩ Thủy Tiên tiếp tục tạo nên làn sóng chưa từng có khi huy động được hơn 177 tỷ đồng từ cộng đồng để cứu trợ miền Trung trong đợt lũ lịch sử năm 2020.
Còn với Nuôi Em, niềm tin của hàng chục nghìn mạnh thường quân được xây dựng từ câu chuyện rất cụ thể, nuôi từng em nhỏ vùng cao bằng những bữa cơm cho các em khi đến trường. Mỗi đồng quyên góp từ các anh, chị nuôi sẽ được nuôi một em học sinh cụ thể tại một điểm trường cụ thể với đầy đủ hình ảnh, tên tuổi và hoàn cảnh của em.
MC Phan Anh từng đăng bài kêu gọi và tự bỏ ra 500 triệu trước gửi vào STK cá nhân mình.
Nam MC đến với bà con đang gánh chịu hậu quả bão lũ.
Điểm chung của cả ba trường hợp là sự tin tưởng của cộng đồng ban đầu đều được đặt vào một cá nhân hoặc một nhóm người cụ thể. Người ta tin vào hình ảnh một MC tích cực với các hoạt động xã hội, ngay lập tức kêu gọi khi nhìn thấy hàng trăm hoàn cảnh người dân khó khăn đang cần được sự giúp đỡ. Người ta tin vào hình ảnh một nữ ca sĩ trực tiếp lội nước, chèo xuồng đến trao quà, trao tiền tận tay người dân đang gánh chịu hậu quả của bão lũ. Người ta tin vào người sáng lập, một thanh niên đã dành nhiều năm theo đuổi các chương trình hỗ trợ trẻ em vùng cao, nơi những con chữ, nụ cười của các em đã được thắp lên.
Ở giai đoạn đầu, niềm tin cá nhân là yếu tố quan trọng nhất. Chính nó tạo động lực để cộng đồng mở hầu bao, góp sức và lan tỏa các chiến dịch thiện nguyện. Nhưng khi quy mô ngày càng lớn, một dự án thiện nguyện không còn có thể vận hành chỉ bằng sự linh hoạt và niềm tin. Dòng tiền nhiều hơn, người thụ hưởng đông hơn, mạng lưới hoạt động rộng hơn đồng nghĩa với yêu cầu quản trị cũng cao hơn. Khi đó, các quy trình kiểm soát, minh bạch và phối hợp vận hành trở thành điều kiện bắt buộc để dự án phát triển bền vững.
Khủng hoảng không nhất thiết bắt nguồn từ gian lận
Thực tế, tranh cãi nổ ra không hẳn vì người ta cho rằng có ai đó đã trục lợi hay làm sai. Chỉ cần xuất hiện những dấu hỏi về cách tiếp nhận tiền quyên góp, cách vận hành dự án hay cách phân bổ nguồn hỗ trợ là đã đủ để cộng đồng muốn có câu trả lời rõ ràng hơn. Bởi khi sử dụng nguồn lực do xã hội đóng góp, sự minh bạch và khả năng giải thích mọi thắc mắc luôn là điều được quan tâm hàng đầu.
Khủng hoảng xuất hiện đơn giản vì quy mô của một dự án đã vượt quá năng lực quản trị của chính nó. Một tài khoản cá nhân có thể phù hợp khi tiếp nhận vài chục triệu đồng. Nhưng khi dòng tiền lên tới hàng chục hoặc hàng trăm tỷ đồng, cộng đồng hay chính những người đã bỏ tiền ra quyên góp sẽ đòi hỏi sự minh bạch, cách quản lý chặt chẽ hơn để họ biết rằng tiền mình gửi đi đã trao đến tận tay người cần được giúp đỡ, đúng với mục đích ban đầu người đứng ra kêu gọi quyên góp đã thông báo.
Thủy Tiên không ngại xắn ống quần đến trao tận tay tiền hỗ trợ cho bà con.
Nhưng cô cũng khiến nhiều luồng tranh cãi nổ ra khi tự "sao kê" bằng cách viết tay.
Một bảng Excel có thể đủ dùng khi quản lý vài trăm em nhỏ ở các điểm trường vùng cao xa xôi, cách trở. Nhưng khi số lượng học sinh thụ hưởng tăng lên hàng chục nghìn, những sai sót dữ liệu từ Excel gần như là điều khó tránh khỏi.
Một nhóm thiện nguyện vận hành bằng sự tin tưởng lẫn nhau có thể hoạt động hiệu quả trong giai đoạn đầu. Nhưng khi tổ chức phát triển thành một hệ sinh thái lớn, những quy trình kiểm soát, giám sát và phân quyền trở thành yêu cầu bắt buộc.
Đó là lý do nhiều cuộc khủng hoảng trong lĩnh vực thiện nguyện không xuất phát từ động cơ xấu, từ sự nghi ngờ về tính minh bạch, người đứng đầu quyên góp ăn chặn tiền từ thiện. Chúng xuất phát từ những lỗ hổng quản trị.
Nghị định 93/2021/NĐ-CP đã tạo hành lang pháp lý cho cá nhân và tổ chức tham gia các hoạt động thiện nguyện. Theo quy định, cá nhân vẫn có thể đứng ra vận động quyên góp nhưng phải mở tài khoản riêng để tiếp nhận và quản lý nguồn tiền đóng góp, đồng thời thực hiện các nghĩa vụ công khai, minh bạch theo quy định.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy khi quy mô các chiến dịch từ thiện có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng, những yêu cầu từ xã hội thường không dừng lại ở việc có tuân thủ pháp luật hay không. Công chúng ngày nay muốn biết dòng tiền được quản lý bằng cơ chế nào, ai là người giám sát, dữ liệu được đối soát ra sao và liệu có những lớp kiểm soát độc lập đủ để hạn chế rủi ro hay không.
Nói cách khác, niềm tin của cộng đồng đang dần chuyển từ việc đặt vào một cá nhân sang đặt vào cả hệ thống vận hành phía sau cá nhân đó. Nếu trước đây uy tín của người đứng đầu có thể là bảo chứng lớn nhất cho một hoạt động thiện nguyện, thì hiện nay xã hội ngày càng quan tâm nhiều hơn đến tính minh bạch, khả năng kiểm chứng và trách nhiệm giải trình của tổ chức. Trong một môi trường mà hàng chục nghìn người có thể đóng góp chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại, niềm tin cũng cần được xây dựng bằng những công cụ hiện đại hơn là lời hứa hay danh tiếng cá nhân.
Dự án Nuôi Em đã nhận được rất nhiều sự ủng hộ.
Những bữa ăn của các em học sinh vùng cao.
Ở góc độ tích cực, những tranh luận xung quanh Nuôi Em có thể là cơ hội để nhìn lại cách các dự án xã hội đang vận hành. Trong nhiều năm, không ít sáng kiến cộng đồng tại Việt Nam được dẫn dắt bởi những con người đầy tâm huyết. Họ có khả năng truyền cảm hứng, kết nối nguồn lực và tạo ra những thay đổi tích cực cho xã hội.
Bài học lớn nhất từ những câu chuyện như MC Phan Anh, vợ chồng Công Vinh - Thủy Tiên hay dự án Nuôi Em có lẽ không nằm ở việc ai đúng, ai sai. Nó nằm ở việc hoạt động thiện nguyện hiện đại đã bước sang một giai đoạn mới. Ở giai đoạn đó, lòng tốt vẫn là điều kiện cần, nhưng không còn là điều kiện đủ.
Một dự án cộng đồng muốn đi đường dài cần nhiều hơn sự tử tế. Lòng tốt và tâm huyết luôn là nền tảng để các hoạt động thiện nguyện được bắt đầu, nhưng khi quy mô ngày càng lớn, những giá trị đó cũng cần được nâng đỡ bởi các hệ thống quản trị minh bạch, quy trình vận hành chuyên nghiệp và cơ chế giải trình rõ ràng.
Những người làm thiện nguyện có thể bắt đầu bằng sự hồn nhiên và lòng trắc ẩn. Nhưng khi hành trình ấy ngày càng nhận được nhiều sự tin tưởng từ cộng đồng, trách nhiệm cũng trở nên lớn hơn. Bởi cuối cùng, minh bạch và quản trị không phải để thay thế lòng tốt, mà để lòng tốt có thể đi xa hơn, bền vững hơn và tiếp tục được cộng đồng trao gửi niềm tin.
