Tỷ lệ sinh viên dùng thuốc lá điện tử giảm xuống 3,3% sau lệnh cấm

Nghiên cứu của Trường Đại học Y tế công cộng cho thấy tỷ lệ sinh viên 18-24 tuổi sử dụng thuốc lá điện tử giảm còn 3,3%, thấp hơn đáng kể so với mức 7,3-13,2% ghi nhận trong các khảo sát trước đây.

Kết quả được công bố ngày 29/9 tại Hội thảo về hiệu quả ban đầu của quy định cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, tại Hà Nội. Nhóm nghiên cứu khảo sát 2.462 sinh viên, quan sát 126 cửa hàng bán lẻ và phỏng vấn sâu 24 người.

Lệnh cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng ở Việt Nam có hiệu lực từ đầu năm 2025. Theo Nghị định 90/2026 của Chính phủ, người sử dụng các sản phẩm này có thể bị phạt tiền từ 3 đến 5 triệu đồng và buộc tiêu hủy tang vật. Cá nhân, tổ chức chứa chấp người khác sử dụng tại địa điểm do mình quản lý cũng bị phạt nặng hơn, từ 5 đến 10 triệu đồng.

Quy định này ra đời trong bối cảnh tỷ lệ sử dụng thuốc lá thế hệ mới tăng báo động, đặc biệt ở giới trẻ, với nhiều trường hợp nhập viện do ngộ độc. Đến nay, Việt Nam là một trong hơn 40 quốc gia cấm hoàn toàn thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Bên cạnh tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử giảm mạnh, mức độ tiếp xúc với quảng cáo cũng giảm. Chỉ 38,1% sinh viên nhìn thấy quảng cáo thuốc lá điện tử hoặc nung nóng trong 30 ngày trước khảo sát, trong khi 32,9% nhận được lời mời dùng thử hoặc khuyến mại. Các nghiên cứu trước ghi nhận tỷ lệ phơi nhiễm quảng cáo khoảng 73% năm 2020 và 67% năm 2024.

Tỷ lệ sử dụng thuốc lá nung nóng chỉ đạt 0,8% trong nhóm sinh viên được khảo sát. Tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Thảo, đại diện nhóm nghiên cứu, nhận xét: "Đây là những tín hiệu tích cực ban đầu sau khi quy định cấm có hiệu lực", nhưng lưu ý rằng kết quả khảo sát không đồng nghĩa hoạt động sử dụng và tiếp cận đã được loại bỏ hoàn toàn.

Tại các điểm kinh doanh, sự thay đổi còn rõ rệt hơn. Trong 126 cửa hàng từng bán thuốc lá điện tử và nung nóng, 81 cửa hàng (64,3%) đóng cửa địa điểm bán trực tiếp. Tuy nhiên, 44 cửa hàng (34,9%) chuyển sang bán trực tuyến; chỉ một cửa hàng tiếp tục bán cả trực tiếp lẫn online. Số liệu cho thấy hoạt động bán công khai đã giảm, nhưng kinh doanh đang dịch chuyển sang môi trường mạng, nơi việc giám sát khó khăn hơn.

Giám đốc quốc gia Tổ chức Campaign For Tobacco - Free Kids, bà Đoàn Thu Huyền, cho biết quản lý thuốc lá điện tử và nung nóng đang là vấn đề chung của nhiều quốc gia. Năm 2024, 133 quốc gia áp dụng quy định đối với các sản phẩm thuốc lá mới, gồm 42 quốc gia cấm bán và 91 quốc gia áp dụng ít nhất một biện pháp quản lý. Các biện pháp bao gồm cấm sử dụng tại nơi công cộng, cảnh báo sức khỏe, hạn chế quảng cáo, quy định độ tuổi tối thiểu và cấm hương vị.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy sau khi quy định được ban hành, thách thức chính là khả năng tổ chức thực thi và giám sát. Các vấn đề nổi bật gồm sản phẩm và hình thức kinh doanh thay đổi nhanh chóng; nguồn cung xuyên biên giới; bán hàng qua thương mại điện tử, mạng xã hội, livestream, nhóm kín và ứng dụng nhắn tin; yêu cầu phối hợp giữa nhiều cơ quan quản lý.

Các chuyên gia nhận định thách thức hiện nay không chỉ là ban hành quy định mà còn là kiểm tra, phát hiện và xử lý các hình thức kinh doanh mới. Hội thảo đề xuất tập trung kiểm soát nguồn cung từ nhập khẩu, vận chuyển đến phân phối; tăng cường phát hiện vi phạm trên môi trường số; bảo vệ thanh thiếu niên khỏi quảng cáo và tiếp cận sản phẩm; duy trì hệ thống giám sát để kịp thời nhận diện những biến đổi thị trường.