Đột biến gene có thể gây dậy thì muộn, mãn kinh sớm

Dậy thì muộn và mãn kinh sớm có thể do nhiều nguyên nhân, trong đó bao gồm rối loạn di truyền như bất thường nhiễm sắc thể, đột biến gene. Tình trạng này phụ thuộc vào gene kiểm soát hệ trục não bộ - tuyến yên - tuyến sinh dục, điều tiết hormone sinh dục.

Theo ThS.BS Nguyễn Phương Thảo, Đơn vị Y học bào thai, Phòng khám Đa khoa Tâm Anh Quận 7, các biến thể di truyền có thể làm gián đoạn thời điểm truyền tín hiệu hormone ở tuổi dậy thì hoặc tốc độ suy giảm số lượng nang trứng.

Dậy thì muộn xảy ra khi cơ thể không xuất hiện đặc tính sinh dục ở độ tuổi thông thường, cụ thể là bé gái trên 13-15 tuổi, bé trai khoảng 15 tuổi. Các gene phức tạp như KISS1, TAC3, GnRHR điều phối quá trình tiết hormone GnRH, kích thích tuyến yên giải phóng nội tiết tố LH, FSH để tổng hợp steroid sinh dục. Đột biến trong những gene này hoặc gene liên quan đến hội chứng Kallmann (như ANOS1, FGFR1) có thể gây suy sinh dục, biểu hiện không có hoặc dậy thì muộn, thường đi kèm yếu tố di truyền rõ rệt trong gia đình.

Mãn kinh sớm (suy buồng trứng) là tình trạng hết kinh nguyệt trước tuổi 40. Phụ nữ mắc hội chứng Turner (thường ở dạng thể khảm) khiến nang trứng ít dẫn đến suy buồng trứng sớm. Hội chứng Fragile X (gãy nhiễm sắc thể X) làm biến đổi gene FMR1, gây rối loạn chức năng buồng trứng, suy giảm estrogen. Đột biến gene CHEK2, BRCA1, BRCA2 cũng ảnh hưởng đến quá trình lão hóa của buồng trứng.

Bác sĩ Thảo cho biết dậy thì muộn do bất thường di truyền có khả năng dẫn đến trứng rụng không đều hoặc vô kinh kéo dài, tác động trực tiếp đến khả năng thụ thai của phụ nữ. Mãn kinh sớm khiến dự trữ buồng trứng cạn kiệt nhanh, khó thụ thai tự nhiên, nếu mang thai thường có nguy cơ sảy thai hoặc bị bất thường nhiễm sắc thể cao hơn do chất lượng trứng giảm.

Một số trường hợp dậy thì muộn và mãn kinh sớm, ảnh hưởng kép đến chức năng sinh sản. Khi gene quy định sự phát triển của tuyến yên hoặc sự tiết hormone GnRH bị lỗi, cơ thể thiếu tín hiệu để bắt đầu dậy thì, còn giai đoạn sau thì không đủ khả năng duy trì sự sống của nang trứng, dẫn đến mãn kinh sớm. Ngoài ra, một số bất thường di truyền khiến số lượng nang trứng ít ngay từ khi sinh ra nên làm chậm quá trình kích hoạt nội tiết tuổi dậy thì, rút ngắn thời gian sinh sản.

Đối với những bệnh nhân dậy thì muộn hoặc mãn kinh sớm do yếu tố di truyền, can thiệp y tế sớm đóng vai trò then chốt. Bác sĩ Thảo khuyến cáo phụ nữ nên khám di truyền chuyên sâu khi có triệu chứng như mất khứu giác, tầm vóc thấp bé, cổ ngắn hoặc có màng da cổ bành ra hai bên, chân tóc phía sau gáy mọc thấp, vòm miệng hẹp và hàm dưới nhỏ, ngực rộng, hai nhũ hoa cách xa nhau... Trường hợp tiền sử gia đình có người chậm dậy thì, mẹ hoặc chị em gái mãn kinh trước 40 tuổi, cũng cần tầm soát di truyền sớm.

Xét nghiệm nội tiết và di truyền như karyotype, giải trình tự gene WES và tìm đột biến gene Fragile-X giúp dự báo khả năng hoạt động của buồng trứng để người phụ nữ lên kế hoạch sinh con sớm. Người bệnh có thể trữ đông trứng (đông lạnh giao tử hoặc phôi), thụ tinh trong ống nghiệm để bảo tồn khả năng sinh sản.

Tùy trường hợp, bác sĩ áp dụng liệu pháp nội tiết tố để bảo vệ cơ quan sinh dục, phòng ngừa bệnh loãng xương và tim mạch do thiếu hụt estrogen quá sớm cho người bệnh. Phụ nữ mang đột biến gene Fragile-X còn tăng nguy cơ sinh con trai chậm phát triển nên cần chẩn đoán trước sinh sớm như sinh thiết gai nhau hay chọc ối.