Tuổi thọ dài, tập tính sống bầy đàn, khả năng di chuyển xa và cơ chế miễn dịch đặc thù khiến dơi trở thành môi trường thuận lợi để virus tồn tại và lưu hành trong thời gian dài. BS Phan Nguyễn Trường Giang, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, chỉ ra một số mầm bệnh có vật chủ trung gian là loài dơi, đã và đang bùng phát thành dịch trên thế giới:
Nipah
Nipah là virus thuộc họ Paramyxoviridae, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm mầm bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm do khả năng lây lan và tỷ lệ tử vong rất cao. Đây là bệnh lây từ động vật sang người, trong đó dơi ăn quả, đặc biệt là dơi quạ lớn (Pteropus) là động vật lây truyền chính.
Virus Nipah tồn tại trong nước bọt, nước tiểu và dịch tiết của dơi. Nếu con người ăn thực phẩm chứa mầm bệnh, có khả năng nhiễm virus. Tương tự, virus cũng có thể lây từ người sang người thông qua tiếp xúc gần với dịch tiết đường hô hấp hoặc dịch cơ thể của bệnh nhân. Tuy nhiên, virus khó lây lan rộng như Covid-19, không tạo ra chuỗi lây dài.
Dơi là trung gian lây truyền nhiều bệnh truyền nhiễm. Ảnh: Vecteezy
Thời gian ủ bệnh của virus Nipah thường kéo dài 4-14 ngày, với các triệu chứng khởi phát khá mơ hồ như sốt, đau đầu, đau cơ, đau họng và nôn ói, rất dễ nhầm lẫn với cúm mùa hoặc sốt xuất huyết. Bệnh có thể tiến triển nhanh thành viêm não cấp tính, rối loạn ý thức, hôn mê và suy hô hấp nghiêm trọng. Tỷ lệ tử vong do virus Nipah dao động từ 40-75% ở những trường hợp nhập viện. Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và vaccine phòng virus này.
Đợt bùng phát Nipah mới nhất diễn ra tại Tây Bengal (Ấn Độ) cuối 2025-đầu 2026, với số ca ít nhưng tỷ lệ tử vong cao. Do đó, hôm 27/1, Bộ Y tế khuyến cáo người dân: không ăn, uống các loại trái cây có dấu hiệu bị động vật (dơi, chim) cắn; không tiếp xúc gần với động vật có khả năng lây truyền virus cao như dơi ăn quả.
Ebola
Ebola hay còn gọi là sốt xuất huyết Ebola, có nguồn lây từ động vật hoang dã, trong đó dơi ăn quả được xem là ổ chứa quan trọng. Bệnh lây sang người khi tiếp xúc với máu, dịch tiết của động vật nhiễm bệnh và lây truyền từ người sang người qua tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể.
Sau thời gian ủ bệnh 2-21 ngày, người mắc thường khởi phát đột ngột với sốt cao, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ, đau họng, sau đó xuất hiện nôn, tiêu chảy, đau bụng, phát ban, rối loạn chức năng gan-thận. Một số trường hợp diễn tiến nặng có xuất huyết trong và ngoài, kèm rối loạn thần kinh như lú lẫn, kích thích.
Ebola có tỷ lệ tử vong cao, trung bình khoảng 50%, có đợt bùng phát ghi nhận lên tới 90%. Đợt bùng phát Ebola gần đây nhất diễn ra tại tỉnh Kasai, Cộng hòa Dân chủ Congo từ cuối tháng 8/2025, khiến 15 người tử vong và 28 ca nghi ngờ được ghi nhận. Trước đó, thế giới ghi nhận các đợt bùng phát Ebola tại Congo năm 2021 và 2018-2020, tại Tây Phi vào giai đoạn 2014-2016.
Hiện đã có vaccine phòng Ebola như Ervebo và Zabdeno/Mvabea, chủ yếu dùng khi có dịch và với nhóm nguy cơ cao. Tuy nhiên các vaccine này chưa được triển khai tại Việt Nam.
Marburg
Marburg là bệnh sốt xuất huyết do virus Marburg gây ra. Virus đã gây ra nhiều đợt bùng phát tại châu Phi, với các đợt gần đây nhất ở Ghana vào 2022 và Guinea Xích đạo vào năm 2023.
Ký chủ của virus là dơi ăn quả châu Phi (Rousettus aegyptiacus), chúng mang virus nhưng không biểu hiện bệnh. Con người có thể nhiễm virus khi tiếp xúc kéo dài với phân, nước tiểu hoặc chất tiết của dơi, đặc biệt trong hang động, hầm mỏ nơi dơi sinh sống.
Sau khi xâm nhập vào người, virus lây truyền từ người sang người qua tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể, mô, tạng của người bệnh, hoặc qua bề mặt, đồ dùng bị nhiễm. Virus cũng có thể lây qua đường tình dục. Thời gian ủ bệnh 2-21 ngày và bệnh chưa lây trong giai đoạn này.
Bệnh khởi phát đột ngột với sốt cao, đau đầu, đau họng, mệt mỏi dữ dội, đau cơ. Từ ngày thứ ba có thể xuất hiện tiêu chảy nước, đau bụng, nôn, kéo dài nhiều ngày, xuất huyết. Bệnh cũng có thể gây rối loạn thần kinh, viêm tinh hoàn ở giai đoạn muộn, diễn tiến tới suy gan, suy đa cơ quan, sốc.
Marburg có tỷ lệ tử vong dao động 24-88% trong các đợt bùng phát, thường xảy ra sau 7-9 ngày do mất máu và sốc. Hiện chưa có vaccine hoặc thuốc kháng virus đặc hiệu nào được phê duyệt để phòng hoặc điều trị bệnh.
Bệnh dại
Dại là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Rabies gây nên, lây truyền qua vết cắn, cào, liếm của động vật có vú máu nóng mang mầm bệnh như chó, mèo, khỉ, dơi... Ngoài ra, người khám phá hang động có dơi cũng có thể nhiễm bệnh khi hít phải không khí nhiễm virus dại.
Theo Trung tâm Kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC) Mỹ, hơn 90% trường hợp mắc bệnh dại ở nước này có nguồn lây từ động vật hoang dã, đứng đầu là loài dơi. Khoảng 7 trong số 10 người Mỹ tử vong do dại nhiễm bệnh từ loài động vật này.
Thanh niên tiêm vaccine phòng bệnh dại tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Bình An
Các biểu hiện lâm sàng của bệnh dại gồm sợ nước, sợ gió, co giật, liệt, có tỷ lệ tử vong gần 100% và không có thuốc điều trị đặc hiệu. Vaccine và huyết thanh kháng dại là biện pháp phòng bệnh duy nhất. Người chưa bị cắn, cào cũng có thể tiêm vaccine, phác đồ 3 mũi, các lần bị thương sau chỉ cần tiêm thêm 2 mũi và không cần tiêm huyết thanh.
Khi bị dơi cắn, mọi người nên rửa sạch vết thương bằng xà phòng trong 15 phút, sau đó rửa lại bằng cồn 45-70 độ hoặc cồn iốt; bao bọc vết cắn bằng băng sạch và tới cơ sở y tế trong ngày để được điều trị.
BS Giang khuyến cáo người dân có thể chủ động tiêm dự phòng dại trước Tết, bởi Tết là thời điểm nguy cơ phơi nhiễm dại tăng cao do người dân đi lại nhiều trong khi huyết thanh kháng dại có thể khan hiếm hoặc không có sẵn ở một số khu vực. Vaccine dại sản xuất theo công nghệ hiện đại, không ảnh hưởng đến thần kinh.
Một số bệnh nói trên có triệu chứng khởi phát tương tự cúm, sởi, phế cầu, hợp bào hô hấp (RSV)... Để tránh nhầm lẫn, chồng chéo biểu hiện bệnh, mọi người cũng có thể tiêm phòng thêm các vaccine phòng bệnh hô hấp dễ lây lan dịp Tết.
