Vóc dáng 'chuẩn' không thoát khỏi mỡ máu cao

Minh, 41 tuổi, kỹ sư công nghệ ở Hà Nội, tự hào về vóc dáng gầy gò 45 kg và thói quen chăm chỉ đá bóng hàng tuần.

Khi nhận kết quả khám sức khỏe định kỳ, chỉ số cholesterol toàn phần gấp đôi bình thường, anh bàng hoàng. Nghi ngờ có sai sót, anh quay lại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông. Kết quả vẫn không đổi, bác sĩ ghi nhận tình trạng rối loạn mỡ máu.

"Đó là một cái bẫy điển hình", theo ThS.BS Đoàn Dư Mạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Tim mạch và Đột quỵ Quốc tế tại bệnh viện trên. Rối loạn mỡ máu là sự biến đổi bên trong, hoàn toàn "vô hình" với mắt thường. Anh Minh chăm tập thể thao nhưng lại vướng vào thói quen ăn uống độc hại khi 2-3 buổi mỗi tuần sau trận cầu là những bữa nhậu gồm lòng lợn, thịt chó, bún phở và bia rượu.

Tương tự, Khôi, 34 tuổi, nhân viên kinh doanh này chạy bộ đều đặn mỗi sáng, cơ thể săn chắc, không hút thuốc, không uống rượu và hạn chế tinh bột. Tuy nhiên, anh lại có thói quen ăn nhiều thịt đỏ và nội tạng động vật với niềm tin rằng hoạt động thể thao sẽ "đốt sạch" những thực phẩm này.

Hồi đầu tháng 7, giữa buổi chạy, Khôi bất ngờ đau nhói ngực trái, cảm giác lan ra cánh tay kèm chóng mặt và tim đập nhanh. Kết quả khám cho thấy chỉ số cholesterol của anh lên tới 8,9 mmol/l, điện tim có dấu hiệu thiếu máu cơ tim nhẹ - báo động nguy cơ nhồi máu cơ tim nếu không điều chỉnh ngay lập tức chế độ ăn nhiều nội tạng.

"Bệnh tiến triển vô tình. Khi phát hiện thì tổn thương đã sâu", bác sĩ Mạnh nói. "Người béo phì, lười vận động phát bệnh nhanh hơn, nhưng người chăm tập luyện mà ăn uống lệch chuẩn cũng không thoát".

Cholesterol là thành phần của lipid máu, vai trò quan trọng trong hoạt động tế bào thần kinh và sản xuất hormone. LDL (cholesterol xấu) và triglycerides tăng cao là nguyên nhân chủ yếu dẫn tới mỡ máu cao.

Viện Dinh dưỡng Quốc gia Việt Nam công bố năm 2022 rằng hơn 29% người trưởng thành Việt Nam bị rối loạn mỡ máu. Ở dân thành thị, con số này lên tới 44,3%. Điều đáng chú ý là bệnh ngày càng trẻ hóa. Thay vì chủ yếu xuất hiện ở người 50 tuổi trở lên, bệnh nay gặp nhiều ở độ tuổi 40-50, thậm chí 20-30 tuổi.

PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Trưởng khoa Y tế công cộng Đại học Y Dược TP HCM, giải thích: "Về mặt sinh học, tuổi 40 là điểm ngoặt đánh dấu sự khởi đầu của quá trình suy giảm sinh lý tự nhiên và là giai đoạn phát bệnh âm thầm của các bệnh mạn tính không lây, trong đó có rối loạn lipid máu".

Mỡ máu không phân biệt người gầy hay mập, trẻ hay già. Bác sĩ Lâm Vĩnh Niên, Trưởng Khoa Dinh dưỡng-Tiết chế Bệnh viện Đại học Y dược TP HCM, nói rõ: "Nếu người trẻ, gầy nhưng ăn nhiều dầu mỡ, ít vận động, hút thuốc, uống rượu bia thì vẫn bị nhiễm mỡ máu".

Nguyên nhân chủ yếu là lối sống không lành mạnh. Ăn uống nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, thực phẩm chế biến sẵn khiến lượng mỡ thừa tích tụ trong cơ thể, dần trở thành bệnh lý. Nhiều người nhầm lẫn giữa cholesterol cao với béo phì, cho rằng gầy thì không bị mỡ máu, do đó chủ quan với chế độ ăn uống.

Thêm vào đó, đồ uống và thực phẩm đường bán rộng rãi dẫn tới tiêu thụ nhiều đường bổ sung, làm tăng chất béo trung tính và giảm cholesterol HDL (tốt).

Một trong những khía cạnh đáng lo ngại nhất là bản chất không có triệu chứng của bệnh. Điều này tạo ra cảm giác an toàn giả tạo, cho phép tình trạng tiến triển không kiểm soát cho đến khi phát sinh biến chứng.

Nếu không phát hiện sớm, mỡ máu cao dẫn tới gan nhiễm mỡ, viêm tụy, xơ vữa động mạch, rối loạn nhịp tim, đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim. Nghiên cứu năm 2020 cho thấy tuổi càng nhỏ nhưng cholesterol cao thì nguy cơ mắc bệnh tim mạch trong suốt cuộc đời càng lớn. Nhiều trường hợp không phát hiện kịp thời đã bị tăng huyết áp, đột quỵ, dẫn tới tàn phế hoặc tử vong.

PGS.TS.BS Nguyễn Huy Thắng, Phó chủ tịch Hội Đột quỵ Việt Nam, nhận thấy không ít bệnh nhân nhập viện vì đột quỵ hay nhồi máu cơ tim mới biết bản thân bị tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu. "Kiểm soát chặt các bệnh nền như huyết áp, mỡ máu là 'chiếc chìa khóa vàng' trong phòng ngừa đột quỵ, nhồi máu cơ tim", bác sĩ Thắng nói.

Thực tế, đa số người tuổi 40 vẫn giữ tâm lý chủ quan vì cho rằng còn trẻ. Song theo các chuyên gia, giai đoạn 40-60 tuổi tạo nên một cửa sổ cơ hội kéo dài 20 năm, đủ để mỗi cá nhân thay đổi hành vi lối sống và tích lũy các chỉ số sinh học tối ưu. Khi bước sang tuổi 50 hoặc 60, các tổn thương sinh học và bệnh mạn tính phần lớn đã tiến triển, khiến việc can thiệp chủ yếu dừng lại ở mức kiểm soát hậu quả.

Thiết lập thói quen kiểm soát các chỉ số nền như huyết áp, đường huyết, mỡ máu ngay từ 40-44 tuổi tạo ra lớp đệm sinh học vững chắc. Điều này giúp đường cong suy giảm chức năng thể chất ở tuổi 60 diễn ra chậm và nhẹ nhàng hơn, giảm thiểu rủi ro tàn phế.

Để bảo vệ sức khỏe khi bước qua ngưỡng tuổi 40, các chuyên gia khuyến cáo: duy trì ăn uống cân bằng, hạn chế đồ chiên rán và thực phẩm chế biến sẵn, tăng cường rau xanh, vận động tối thiểu 150 phút mỗi tuần, hạn chế rượu bia. Quan trọng nhất, xét nghiệm máu định kỳ hàng năm để phát hiện sớm bất thường.

Rời phòng khám với chỉ định điều trị, anh Minh buộc dừng thói quen ăn lòng lợn, thịt chó và uống bia sau mỗi trận bóng. Bản xét nghiệm bất ngờ giúp anh nhận ra ở mốc tuổi 40, vóc dáng gầy gò hay thói quen chăm chỉ thể thao không còn là bảo chứng tuyệt đối nếu thiếu kiểm soát y tế định kỳ.