Sau tuổi 40, nhiều người bắt đầu gặp tình trạng quên trước quên sau, khó tập trung, mất nhiều thời gian hơn để nhớ tên người quen, vị trí để đồ hay xử lý công việc. Hiện tượng này thường được gọi vui là "não cá vàng". Các chuyên gia cho rằng đây không chỉ là dấu hiệu của tuổi tác mà còn liên quan mật thiết đến biến động nội tiết tố, đặc biệt ở giai đoạn tiền mãn kinh, mãn kinh và khi chức năng tuyến giáp suy giảm.
'Não cá vàng' ở tuổi trung niên có thể là dấu hiệu rối loạn nội tiết tố.
Estrogen giảm làm não hoạt động chậm hơn
Ở phụ nữ sau tuổi 40, nồng độ estrogen bắt đầu dao động mạnh trong giai đoạn tiền mãn kinh và giảm sâu khi bước vào mãn kinh. Đây là hormone có vai trò quan trọng đối với trí nhớ, khả năng tập trung, xử lý ngôn ngữ và tốc độ phản xạ của não.
Nghiên cứu đăng trên PubMed năm 2024 cho thấy tình trạng sương mù não ở phụ nữ trung niên không chỉ là cảm giác chủ quan mà phản ánh sự suy giảm ở nhiều chức năng nhận thức như ghi nhớ, tập trung và xử lý thông tin.
Theo Pauline Maki, một trong những chuyên gia hàng đầu về sức khỏe não bộ ở phụ nữ trung niên, estrogen tác động trực tiếp đến các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine, serotonin và acetylcholine - những chất giúp duy trì trí nhớ, khả năng chú ý và cảm xúc ổn định. Khi estrogen suy giảm, não dễ rơi vào trạng thái "mờ sương", khó ghi nhớ từ ngữ, quên lịch hẹn hoặc mất tập trung khi làm việc.
Các nghiên cứu cũng ghi nhận khả năng ghi nhớ bằng lời nói và tốc độ xử lý thông tin ở phụ nữ giảm trong giai đoạn tiền mãn kinh. Tuy nhiên, phần lớn các triệu chứng này chỉ mang tính tạm thời và có thể cải thiện khi cơ thể thích nghi với mức hormone mới sau mãn kinh.
Não cá vàng không chỉ do tuổi tác
Nhiều người cho rằng trí nhớ giảm sau tuổi 40 là quy luật lão hóa tự nhiên. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhận thấy sự thay đổi nội tiết trong giai đoạn mãn kinh có thể ảnh hưởng đến não mạnh hơn cả tuổi sinh học.
Theo Lisa Mosconi, giám đốc chương trình Phòng ngừa Alzheimer dành cho phụ nữ tại Weill Cornell Medicine và là tác giả cuốn sách The Menopause Brain, mãn kinh không chỉ là thay đổi về sinh sản mà còn là "một quá trình chuyển đổi thần kinh". Bà cho biết não bộ phải thích nghi với việc estrogen giảm tới khoảng 50% sau kỳ kinh cuối cùng, dẫn tới các biểu hiện như giảm trí nhớ ngắn hạn, khó tìm từ phù hợp khi nói và khó duy trì sự tập trung.
Một nghiên cứu của Weill Cornell Medicine năm 2024 còn phát hiện não có xu hướng tăng số lượng thụ thể estrogen để bù đắp cho lượng hormone suy giảm. Tuy nhiên, những người có nhiều thụ thể estrogen hơn ở vùng hải mã và vỏ não trán lại thường có điểm số nhận thức thấp hơn và than phiền nhiều hơn về tình trạng quên nhớ, lo âu, giảm tập trung.
Nội tiết tố thay đổi khiến nhiều chị em ngoài 40 mất tập trung, giảm trí nhớ.
Tuyến giáp rối loạn cũng khiến trí nhớ giảm
Không chỉ estrogen, hormone tuyến giáp cũng có vai trò quan trọng với hoạt động của não bộ. Sau tuổi 40, nguy cơ suy giáp hoặc cường giáp tăng lên, đặc biệt ở phụ nữ.
Hormone tuyến giáp ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ xử lý thông tin, khả năng tập trung, trí nhớ và phản xạ. Khi tuyến giáp hoạt động kém, người bệnh có thể cảm thấy đầu óc chậm chạp, dễ quên, khó tập trung, thiếu năng lượng hoặc mất động lực làm việc.
Suy giáp là một trong những nguyên nhân nội tiết có thể đảo ngược gây suy giảm nhận thức ở người lớn tuổi. Trong nhiều trường hợp, việc điều trị hormone tuyến giáp giúp cải thiện trí nhớ và khả năng tập trung rõ rệt.
Một số nghiên cứu còn cho thấy rối loạn tuyến giáp kéo dài có thể làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer ở người lớn tuổi.
Cortisol, mất ngủ và stress làm tình trạng nặng hơn
Ngoài estrogen và hormone tuyến giáp, cortisol - hormone stress - cũng góp phần làm trầm trọng tình trạng "não cá vàng".
Khi căng thẳng kéo dài, cortisol tăng cao khiến vùng não phụ trách trí nhớ và sự tập trung hoạt động kém hiệu quả. Điều này đặc biệt phổ biến ở người tuổi trung niên, khi họ phải đối mặt cùng lúc với áp lực công việc, chăm sóc gia đình và thay đổi nội tiết.
Mất ngủ cũng là yếu tố quan trọng. Ở phụ nữ tiền mãn kinh, các cơn bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm thường làm giấc ngủ bị gián đoạn. Não không có đủ thời gian để lưu trữ thông tin và phục hồi sau một ngày dài, khiến hôm sau dễ mệt mỏi, giảm chú ý và hay quên.
Duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, uống đủ nước, ngủ đủ giấc giúp giảm tình trạng 'não cá vàng'.
Khi nào cần đi khám?
Các chuyên gia cho rằng nếu tình trạng quên nhớ chỉ xuất hiện thoáng qua, không ảnh hưởng lớn đến công việc hay sinh hoạt, người bệnh không nên quá lo lắng.
Tuy nhiên, nếu xuất hiện các dấu hiệu như quên đường đi quen thuộc, thường xuyên bỏ sót việc quan trọng, thay đổi tính cách, khó giao tiếp, mất khả năng quản lý tài chính hoặc các triệu chứng kéo dài ngày càng nặng, người bệnh nên đi khám chuyên khoa nội tiết hoặc thần kinh để được kiểm tra hormone, tuyến giáp và đánh giá chức năng nhận thức.
