Trong nhiều năm, vaccine thường được nhìn nhận chủ yếu như công cụ phòng bệnh nhiễm trùng. Tuy nhiên, ngày càng nhiều nghiên cứu quan sát cho thấy người tiêm một số loại vaccine ở tuổi trung niên và cao tuổi có nguy cơ mắc sa sút trí tuệ thấp hơn so với nhóm không tiêm.
Mối liên hệ này được chú ý nhiều hơn sau các nghiên cứu về vaccine zona thần kinh. Zona do virus Varicella-Zoster gây ra, cũng là virus gây bệnh thủy đậu. Sau khi một người mắc thủy đậu, virus không biến mất hoàn toàn mà có thể ngủ yên trong hệ thần kinh nhiều năm. Khi miễn dịch suy giảm, virus tái hoạt động và gây zona.
Theo các chuyên gia, vaccine có thể bảo vệ não theo hai hướng chính: ngăn các bệnh nhiễm trùng làm tăng viêm trong hệ thần kinh và kích hoạt hệ miễn dịch tham gia dọn dẹp các chất độc hại trong não.
Tiêm vaccine định kỳ hỗ trợ bảo vệ sức khỏe não bộ. Ảnh: Vecteezy
Cơ chế hỗ trợ bảo vệ não
Pascal Geldsetzer, nhà dịch tễ học tại Đại học Stanford, từng nghiên cứu về vaccine zona, cho biết ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy virus có thể "ẩn náu" trong hệ thần kinh nhiều năm và liên quan đến bệnh thoái hóa thần kinh.
Ví dụ, virus Varicella-Zoster liên tục tương tác với miễn dịch, gây viêm thần kinh; tiêm vaccine zona có thể giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ. Không chỉ zona, một số bệnh nhiễm trùng khác cũng từng được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ, như viêm phổi, giang mai, bệnh Lyme và bệnh nha chu. Một số nghiên cứu còn gợi ý vài chủng virus cúm có thể ảnh hưởng đến tế bào não và liên quan đến các bệnh thoái hóa thần kinh như Parkinson hoặc sa sút trí tuệ.
Điều này khiến giới khoa học đặt câu hỏi: nếu nhiễm trùng và viêm mạn tính có thể góp phần làm não suy yếu, liệu vaccine phòng những bệnh này có giúp giảm bớt nguy cơ tổn thương não về lâu dài hay không?
Cách giải thích dễ hiểu nhất là vaccine giúp cơ thể tránh các bệnh nhiễm trùng có thể gây hại cho não. Khi một người mắc bệnh nhiễm trùng, cơ thể phải kích hoạt phản ứng viêm để chống lại mầm bệnh. Nếu tình trạng này xảy ra nhiều lần, kéo dài hoặc liên quan đến virus có khả năng tồn tại trong hệ thần kinh, não có thể chịu ảnh hưởng.
Còn giáo sư Rudolph Tanzi, chuyên gia thần kinh học tại Trường Y Harvard, cho rằng bệnh Alzheimer thường phát triển âm thầm trong nhiều thập kỷ. Từ lúc các mảng bám và đám rối protein đầu tiên xuất hiện trong não đến khi triệu chứng sa sút trí tuệ rõ ràng có thể mất khoảng 20 năm.
Vì vậy, nếu một số vaccine mới chỉ được sử dụng trong vài năm nhưng đã ghi nhận liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn, cơ chế bảo vệ có thể không chỉ đến từ việc ngăn một bệnh nhiễm trùng cụ thể.
Một giả thuyết khác là vaccine có thể kích hoạt phản ứng miễn dịch rộng hơn trong cơ thể. Khi tiêm vaccine, hệ miễn dịch không chỉ học cách nhận diện một mầm bệnh cụ thể, mà còn được đánh thức ở mức độ nhất định.
Theo giáo sư Tanzi, phản ứng miễn dịch ngoại vi này có thể giúp các tế bào bạch cầu đi vào não và dọn dẹp các mảng amyloid. Đây là loại mảng bám protein được cho là có vai trò quan trọng trong bệnh Alzheimer.
Trong một nghiên cứu trên chuột được biến đổi gene để có tình trạng giống Alzheimer, các nhà khoa học nhận thấy khi kích hoạt phản ứng miễn dịch ngoại vi, bạch cầu có thể di chuyển vào não và bắt đầu xử lý các mảng bám.
Từ đó, giáo sư Tanzi cho rằng việc tiêm vaccine có thể phần nào làm giảm gánh nặng amyloid trong não. Nói đơn giản, vaccine không trực tiếp chữa Alzheimer, nhưng có thể khiến hệ miễn dịch hoạt động tích cực hơn trong việc dọn những chất liên quan đến quá trình thoái hóa thần kinh.
Một loại vaccine cúm. Ảnh: AP
Các vaccine được khuyến cáo
Dù cơ chế bảo vệ não còn cần nghiên cứu thêm, các chuyên gia cho rằng việc tiêm vaccine đúng khuyến cáo vẫn có lợi rõ ràng. Vaccine giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng, giảm biến chứng, giảm nhập viện và có thể đem lại thêm lợi ích cho sức khỏe não bộ.
Với người trung niên và cao tuổi, các vaccine thường được nhắc đến gồm vaccine cúm, zona, phế cầu phòng viêm phổi và vaccine RSV tùy theo độ tuổi, nguy cơ cá nhân và khuyến cáo tại từng quốc gia.
Giáo sư Paresh Malhotra, chuyên gia thần kinh học tại Imperial College London, cho rằng khi bằng chứng về tác động của vaccine với não bộ ngày càng tăng, có thể cần cân nhắc việc tiêm một số vaccine sớm hơn, từ tuổi 40-50, thay vì chỉ đợi đến khi cao tuổi.
(Theo The Telegraph)
