Suy sụp tâm thần sau những lần 'cứu nợ' gia đình

Điện thoại từ em trai reo gần nửa đêm, Hoàng, 42 tuổi, chần chừ vài giây rồi úp xuống, không muốn bắt máy, lòng đoán được em lại cần tiền.

Thấy anh không nghe điện thoại, em trai Hoàng nhắn tin: "Anh không chuyển gấp, sáng mai tụi nó tới hành ông bà già". Tài khoản của Hoàng còn 52 triệu đồng, tiền hai vợ chồng tích cóp nửa năm để lợp lại mái tôn mục nát cho bố mẹ trước mùa mưa. Anh bấm mã OTP trong bóng tối phòng khách, tay run bần bật, rồi ngồi bất động đến sáng.

Hoàng là anh cả trong gia đình ba anh chị em. Bố mẹ đã già, em trai làm ăn thất bại, nợ nần, em gái cuộc sống khó khăn, con cái hay ốm đau. Hoàng có công việc ổn định nhất nên hễ có chuyện, mọi người lại tìm đến anh. Từ tiền thuốc cho bố mẹ, sửa sang nhà cửa, viện phí đến những khoản nợ của các em... cứ lần lượt dồn về. Nhiều năm nay, chỉ cần là điện thoại từ người nhà, đầu óc anh lập tức nghĩ đến một khoản tiền mới.

"Tôi cũng đâu có dư dả, nhiều lúc còn phải chật vật xoay xở, nhưng người nhà đã tìm đến thì tôi không thể quay lưng", anh nói.

Nhưng càng gánh, Hoàng càng thấy mình không còn đường lùi. Những khoản trước đây vốn dành cho gia đình và các con, anh phải cắt bớt hoặc trì hoãn kế hoạch riêng. Có những đêm khuya, anh cộng đi cộng lại các khoản vay, tiền học của con, chi phí sinh hoạt không đủ, vợ chồng cãi vã, sinh ra túng quẫn.

Anh sống thu mình, tự làm đau bản thân để giải tỏa. Tình trạng kéo dài, Hoàng tìm đến chuyên gia tâm lý Nguyễn Thị Hương Lan, Trưởng phòng Tâm lý tại Viện đào tạo BHIU (thuộc Đại học Quốc tế Bắc Hà), được đánh giá có biểu hiện rối loạn lo âu trên nền stress kéo dài, cần điều trị.

Minh, 38 tuổi, ở Hà Nội, cũng gặp tình trạng run rẩy chân tay, vã mồ hôi, thắt ruột mỗi khi điện thoại hoặc tin nhắn của bố cô gọi điện. Là con cả trong gia đình, lại có chút kinh tế, Minh rộng rãi thường xuyên cho bố mẹ tiền để báo hiếu.

Gần đây, bố cô làm ăn thua lỗ, gánh nợ lên đến vài tỷ, đã bán bớt tài sản nhưng chưa trả hết nợ người thân lẫn ngân hàng. Nhiều lúc bí bách, bố Minh vay nặng lãi hoặc "bốc bát họ", chủ nợ ráo riết đòi mỗi ngày. Những lần như vậy, ông lại gọi điện cầu cứu con gái, khóc lóc xin con trả nợ giúp, "sau này bán được nhà đang ở, bố sẽ trả con".

Mang trên vai nhiều gánh nặng, người phụ nữ dần trở lên buồn bã, chán nản, không có năng lượng, thậm chí có ý định chấm dứt cuộc sống vì "bản thân cảm thấy vô dụng, không giúp được gia đình thoát nợ, bố mẹ hết khổ". Khi được đưa đến chuyên khoa tâm thần, Minh được chẩn đoán rối loạn trầm cảm, kèm hành vi tự hại.

Tại các cơ sở khám chữa bệnh tâm thần tuyến trung ương, nhóm bệnh nhân 35–50 tuổi nhập viện vì suy sụp tâm lý liên quan gánh nặng kinh tế gia đình đang tăng rõ rệt. Bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Bệnh viện E, nói đây là nhóm "thế hệ bánh mì kẹp" - vừa nuôi con nhỏ, vừa phụng dưỡng cha mẹ không lương hưu, vừa gánh hệ lụy nợ nần của anh em ruột thịt.

Theo phân loại của Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-5-TR) và Hệ thống Phân loại Bệnh tật Quốc tế (ICD-11), tình trạng suy sụp do gánh nặng người thân không đơn thuần là "stress" thông thường, mà là bệnh lý tâm thần thực thể: Rối loạn Thích ứng (Adjustment Disorder) tiến triển thành Rối loạn Trầm cảm Chủ yếu (Major Depressive Disorder - MDD).

Về mặt sinh học thần kinh, khi một người liên tục phải xử lý các cuộc khủng hoảng tài chính không do mình gây ra, trục Hạ đồi - Tuyến yên - Tuyến thượng thận (HPA) bị kích hoạt liên tục. Tình trạng này khiến nồng độ hormone căng thẳng cortisol tăng vọt trong máu suốt thời gian dài, gây teo hồi hải mã (khu vực ghi nhớ) và làm suy giảm chức năng vỏ não trước trán – cơ quan chịu trách nhiệm tư duy logic và điều hòa cảm xúc.

Hậu quả là người bệnh rơi vào trạng thái kiệt quệ cảm xúc (emotional burnout), mất ngủ kinh niên, giảm sút trí nhớ, rối loạn lo âu lan tỏa và mất hoàn toàn khả năng cảm nhận niềm vui. Triệu chứng đáng báo động nhưng thường bị giấu kín nhất ở nhóm bệnh nhân này là Hành vi Tự hại Không Tự sát (Non-Suicidal Self-Injury - NSSI).

Nhiều người lầm tưởng tự hại chỉ xuất hiện ở lứa tuổi thanh thiếu niên. Thực tế lâm sàng cho thấy không ít người trung niên – những người mang danh xưng "trụ cột", không cho phép mình khóc lóc hay than vãn trước mặt vợ con, cha mẹ – đã chọn cách bí mật tự làm đau thân thể (cứa tay, đập đầu vào tường, dùng thuốc lá tự gây bỏng).

Chuyên gia tâm lý lâm sàng Hương Lan giải thích khi căng thẳng tích tụ vượt quá ngưỡng chịu đựng của hệ thần kinh trung ương, não bộ rơi vào trạng thái tê liệt cảm xúc hoặc quá tải kích thích. Hành vi tự gây tổn thương thể xác sẽ kích hoạt não bộ giải phóng endorphin và dopamine tức thời. Cơn đau thể xác đóng vai trò như một chiếc 'cầu dao' ngắt tạm thời cơn đau đớn tinh thần.

Tuy nhiên, giới chuyên môn cảnh báo đây là cơ chế ứng phó bệnh lý cực kỳ độc hại. Về lâu dài, ngưỡng chịu đau sẽ tăng lên, thôi thúc bệnh nhân thực hiện các hành vi tự hại ở mức độ tổn thương sâu hơn. Khi áp lực tài chính và sự thao túng tâm lý từ gia đình không chấm dứt, ranh giới giữa NSSI và hành vi toan tự sát thực sự sẽ bị xóa nhòa.

Nguyên nhân sâu xa khiến các trụ cột gia đình rơi vào ngõ cụt tâm thần bắt nguồn từ hội chứng dung dưỡng bệnh lý (Enabling Behavior) dưới áp lực của định kiến văn hóa, bà Lan nhận định.

Trong văn hóa gia đình truyền thống, người làm ra tiền thường gánh trên vai kỳ vọng vô hạn. Khi người thân vướng vào nợ nần, cờ bạc hay lối sống bê tha, trụ cột gia đình thường đứng ra trả nợ thay vì nghĩ đó là tình thương. Nhưng về mặt tâm lý học hành vi, việc liên tục giải cứu thực chất là hành vi tước đoạt hậu quả tự nhiên của người sai phạm, dung dưỡng cho lối sống ỷ lại tiếp diễn.

Nguy hại hơn, khi người gánh vác có ý định dừng lại để bảo toàn kinh tế bản thân, họ lập tức bị hệ thống gia đình kích hoạt cơ chế FOG (Fear - Obligation - Guilt: Nỗi sợ, Bổn phận và Tội lỗi). Người bệnh bị dán nhãn "ích kỷ", "vô trách nhiệm", dẫn đến hội chứng tổn thương đạo đức. Họ tiếp tục móc cạn đồng tiền tích lũy cuối cùng trong sự đau đớn cùng cực, không phải để giúp đỡ, mà để trốn chạy cảm giác tội lỗi do chính người thân áp đặt.

Để cứu lấy sức khỏe tâm thần và tính mạng của người bệnh, các chuyên gia khẳng định việc điều trị bằng thuốc chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ là phải cắt đứt chuỗi kích hoạt sang chấn từ gia đình:

Hoàng hiện điều trị ngoại trú tháng thứ 4, đã ngủ được 5-6 tiếng mỗi đêm và ba tháng nay không tái diễn hành vi tự hại. Điều bác sĩ đánh giá là bước ngoặt không nằm ở đơn thuốc, mà ở lần đầu tiên anh nhắn lại cho em trai một câu: "Anh dừng ở đây".

"Với người đang gánh cả họ trên vai, giữ được sức khỏe tâm thần của chính mình mới là điều kiện tiên quyết để còn có thể giúp bất kỳ ai", chuyên gia Lan bày tỏ.