Ngày 7/5, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Thanh Hóa cho biết địa phương ghi nhận ba ca viêm não Nhật Bản, trong đó một ca tử vong là bé gái 14 tuổi ở phường Đông Sơn.
Trước đó, bệnh nhi sốt cao, đau đầu, nôn, mệt mỏi, nói ngọng, sau đó diễn tiến nhanh, suy đa tạng và sốc không hồi phục. Bé chưa tiêm vaccine phòng viêm não Nhật Bản. Ngành y tế địa phương yêu cầu tăng giám sát, tiêm bù, tiêm vét vaccine cho trẻ, đảm bảo tỷ lệ bao phủ trên 95%.
Khoa Cấp cứu - Hồi sức tích cực và chống độc Bệnh viện Nhi Thanh Hóa, nơi bệnh nhi điều trị trước khi qua đời. Ảnh: Lam Sơn
Bác sĩ Huỳnh Trần An Khương, Chuyên viên Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, cho biết viêm não Nhật Bản do virus cùng tên gây ra, lây sang người qua vết đốt của muỗi Culex mang mầm bệnh.
Ổ chứa virus trong tự nhiên là gia súc, chủ yếu là lợn, và các loài chim hoang dã. Muỗi hút máu động vật mang virus, sau đó truyền bệnh cho người khi đốt. Người mắc bệnh không phải nguồn lây chính trong cộng đồng và hầu như không truyền virus tiếp cho muỗi.
Sau khi vào cơ thể, virus có thời gian ủ bệnh khoảng 5-14 ngày, thường khoảng một tuần. Giai đoạn đầu, người bệnh có thể sốt cao đột ngột, đau đầu, mệt, nôn ói. Trẻ nhỏ có thể quấy khóc, ăn kém. Các dấu hiệu này không đặc hiệu, dễ bị nhầm với bệnh nhiễm trùng khác.
Khi virus tấn công hệ thần kinh trung ương, người bệnh có thể cứng gáy, đau đầu nhiều, nôn, li bì, hôn mê, co giật. Đây là tình trạng cấp cứu, cần đến bệnh viện sớm để được chẩn đoán, điều trị hỗ trợ và phân biệt với các nguyên nhân viêm não, viêm màng não khác như phế cầu, não mô cầu, herpes simplex...
Tại Việt Nam, viêm não Nhật Bản lưu hành quanh năm, thường tăng vào mùa hè, nhất là tháng 5-7. Thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều tạo điều kiện cho muỗi Culex sinh sản. Một số khu vực có ruộng lúa, ao hồ, chuồng trại chăn nuôi gần nơi ở cũng làm tăng nguy cơ tiếp xúc với muỗi truyền bệnh.
Bệnh viêm não Nhật Bản có nguy cơ diễn tiến rất nhanh, đặc biệt ở thể tối cấp, tình trạng sốt chỉ khoảng 1-2 ngày người bệnh đã rơi vào viêm màng não, viêm não biến chứng suy hô hấp, suy đa tạng, sốc... và tử vong.
Theo WHO, viêm não Nhật Bản là nguyên nhân quan trọng gây viêm não virus ở nhiều nước châu Á, với khoảng 100.000 ca lâm sàng mỗi năm. Phần lớn trường hợp nhiễm virus không có triệu chứng hoặc chỉ biểu hiện nhẹ, nhưng khi đã gây viêm não, bệnh có thể tử vong hoặc để lại di chứng thần kinh, nhận thức, hành vi lâu dài.
Trẻ em vui chơi trên đồng ruộng, có thể bị muỗi Culex đốt làm lây virus viêm não Nhật Bản. Ảnh: Vecteezy
Tại Việt Nam, một nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương ghi nhận khoảng 60-100 ca viêm não Nhật Bản nhập viện mỗi năm. Nghiên cứu hồi cứu giai đoạn 2018-2022 trên 260 bệnh nhi dưới 15 tuổi cho thấy hơn 92% ca bệnh đến từ vùng nông thôn, nhóm 5 đến dưới 15 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất; 55% trẻ còn di chứng thần kinh sau điều trị.
Một nghiên cứu khác trên 1.466 bệnh nhân viêm não Nhật Bản tại miền Bắc giai đoạn 2014-2023 cũng ghi nhận bệnh tăng mạnh vào mùa hè, cao điểm tháng 6-7.
Theo bác sĩ Khương, bất cứ ai chưa có miễn dịch đều có thể mắc viêm não Nhật Bản. Trẻ dưới 15 tuổi là nhóm nguy cơ cao do thường sinh hoạt, vui chơi ngoài trời, dễ bị muỗi đốt. Ngoài ra, một số vaccine viêm não Nhật Bản cần tiêm nhắc sau phác đồ cơ bản; bỏ sót mũi nhắc có thể làm giảm khả năng bảo vệ.
Hiện bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Điều trị chủ yếu là hỗ trợ triệu chứng, kiểm soát co giật, hô hấp, tuần hoàn và các biến chứng thần kinh. Vì vậy, phòng bệnh bằng vaccine và tránh muỗi đốt là biện pháp quan trọng.
Để giảm nguy cơ, người dân nên giữ nơi ở thông thoáng, vệ sinh môi trường, phát quang bụi rậm, xử lý ao tù, nước đọng, đặt chuồng trại chăn nuôi xa nhà nếu có điều kiện. Trẻ nên ngủ màn cả ban ngày, mặc quần áo dài khi chơi ngoài trời, dùng kem hoặc thuốc chống muỗi phù hợp lứa tuổi.
Bé gái 7 tuổi được bố đưa đi tiêm vaccine phòng bệnh viêm não Nhật Bản tại VNVC. Ảnh: Hoàng Dương
Việt Nam hiện có nhiều vaccine phòng viêm não Nhật Bản cho trẻ em và người lớn. Jevax, sản xuất tại Việt Nam, có trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng và tiêm chủng dịch vụ, dùng cho trẻ từ 12 tháng tuổi và người lớn. Lịch tiêm gồm ba mũi cơ bản, sau đó tiêm nhắc một mũi mỗi ba năm.
Vaccine Imojev, sản xuất tại Thái Lan, có trong tiêm chủng dịch vụ, dùng cho trẻ từ 9 tháng tuổi và người lớn. Trẻ từ 9 tháng đến dưới 18 tuổi chưa từng tiêm vaccine viêm não Nhật Bản cần tiêm hai mũi cách nhau 12 tháng; người từ 18 tuổi trở lên tiêm một mũi.
Vaccine Jeev, sản xuất tại Ấn Độ, dùng cho trẻ từ 12 tháng tuổi đến người lớn 49 tuổi. Lịch tiêm gồm hai mũi, cách nhau ít nhất một tháng. Vaccine được khuyến cáo tiêm nhắc khi có dịch hoặc trước khi đi vào vùng có nguy cơ xảy ra dịch viêm não Nhật Bản.
Bác sĩ Khương cho biết trẻ từng tiêm Jevax có thể được bác sĩ tư vấn chuyển sang Imojev để hoàn tất lịch tiêm, giúp phụ huynh hạn chế bỏ sót mũi nhắc. Phụ huynh nên mang sổ tiêm chủng khi đưa trẻ đi tiêm để được kiểm tra lịch sử tiêm và tư vấn loại vaccine phù hợp.
