Rắn không có thói quen chủ động tìm đến nhà ở để sống cùng con người. Chúng thường xuất hiện khi xung quanh có điều kiện phù hợp như cây cối rậm rạp, đống vật liệu lâu ngày không di chuyển, nguồn nước, nơi trú ẩn hoặc đặc biệt là chuột, ếch và những con mồi khác. Bởi vậy, nhà có sân vườn, gần bãi đất trống, ruộng hoặc khu vực nhiều cây cối càng dễ bắt gặp những “vị khách” không mong muốn này. Một điểm đáng chú ý là rắn có hệ thống cảm nhận hóa học rất phát triển. Động tác thè chiếc lưỡi chẻ đôi quen thuộc chính là cách chúng thu nhận các phân tử hóa học trong môi trường rồi chuyển tới cơ quan vomeronasal, còn gọi là cơ quan Jacobson. Nhờ đó, rắn có thể thu thập thông tin về môi trường, con mồi và những tác nhân xung quanh. Cũng vì cơ chế đặc biệt này, một số chất có mùi mạnh hoặc chứa hợp chất dễ bay hơi có thể tạo ra phản ứng kích ứng, khiến rắn muốn rời khỏi khu vực tiếp xúc.
1. Mùi quế
Mùi quế thơm ấm và khá dễ chịu với con người nhưng lại là một trong những mùi đáng chú ý nhất khi nói tới phản ứng của rắn. Các nghiên cứu trên rắn cây nâu cho thấy dầu quế và cinnamaldehyde - hợp chất góp phần tạo nên mùi đặc trưng của quế - có thể gây phản ứng kích ứng mạnh. Đây cũng là một trong số ít nguyên liệu tự nhiên được cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp Mỹ nghiên cứu và sử dụng trong những biện pháp xua rắn cây nâu. Điều thú vị là quế vốn rất quen thuộc trong mỗi căn bếp nên khi nhắc tới những mùi rắn không ưa, nhiều người thường nghĩ đơn giản chỉ cần đặt vài thanh quế quanh nhà. Thực tế, tác động được ghi nhận rõ hơn liên quan đến dầu quế và các hợp chất tạo mùi ở nồng độ nhất định. Vì vậy, nếu trong các mẹo dân gian có hàng loạt nguyên liệu được truyền tai nhau thì quế là một trong những cái tên có cơ sở đáng chú ý hơn cả.
2. Mùi đinh hương
Nếu từng ngửi trực tiếp đinh hương, không khó để nhận ra mùi của loại gia vị này khá mạnh, cay và lưu lại lâu. Thành phần nổi bật tạo nên đặc tính ấy là eugenol, một hợp chất thơm cũng đã được nghiên cứu về khả năng gây kích ứng đối với rắn. Dầu đinh hương và eugenol nằm cùng nhóm với dầu quế trong các chất được USDA ghi nhận có khả năng kích thích phản ứng bỏ chạy khi tiếp xúc trực tiếp với rắn. Chính vì thế, đinh hương không chỉ xuất hiện trong những kinh nghiệm truyền miệng mà còn là nguyên liệu đã được đưa vào nghiên cứu thực tế. Tuy nhiên, tác động nằm ở các hợp chất tạo mùi mạnh của đinh hương chứ không có nghĩa vài nụ đinh hương khô đặt ở góc sân sẽ đủ sức tạo thành một vùng mà rắn tuyệt đối không dám đi qua.
3. Mùi gỗ tuyết tùng
Không phải cứ mùi khó chịu với con người mới khiến rắn phản ứng. Gỗ tuyết tùng là một ví dụ khá thú vị bởi mùi gỗ đặc trưng của nó được nhiều người cảm nhận là thơm, ấm và dễ chịu, thậm chí còn được sử dụng trong nhiều sản phẩm tạo hương cho không gian sống. Tuy nhiên, khi các nhà nghiên cứu thử nghiệm những hợp chất tự nhiên trên rắn cây nâu, dầu tuyết tùng lại nằm trong nhóm gây phản ứng kích ứng rõ rệt. Điều này cho thấy khái niệm “mùi rắn sợ” không nên hiểu đơn giản là những thứ hôi hoặc nồng đến mức con người cũng khó chịu. Hệ cảm nhận hóa học của rắn khác với chúng ta, vì vậy một mùi thơm quen thuộc với người vẫn có thể trở thành tác nhân khiến chúng phản ứng mạnh.
4. Mùi hương thảo
Hương thảo ngày càng quen thuộc trong các gia đình bởi vừa có thể trồng làm cây gia vị, vừa có mùi thơm đặc trưng. Khi vò nhẹ lá, các hợp chất thơm dễ bay hơi được giải phóng và tạo nên mùi khá rõ. Đáng chú ý, dầu hương thảo cũng nằm trong nhóm các loại dầu thực vật tạo phản ứng kích ứng ở rắn cây nâu trong nghiên cứu. Tuy vậy, nếu nhà đang trồng một vài chậu hương thảo thì cũng không nên mặc định rằng khu vườn đã có “hàng rào chống rắn”. Cây còn nguyên trong chậu giải phóng lượng chất thơm khác rất xa so với dạng dầu cô đặc được sử dụng trong thử nghiệm. Giá trị của thông tin này nằm ở việc cho thấy những hợp chất tạo mùi của hương thảo có thể tác động đến rắn, chứ không phải biến hương thảo thành một loại cây trồng có khả năng bảo vệ toàn bộ ngôi nhà.
5. Mùi oải hương
Oải hương có lẽ là cái tên gây bất ngờ nhất trong danh sách bởi đây vốn là mùi thường gắn với phòng ngủ, túi thơm và các sản phẩm tạo hương. Thế nhưng trong nghiên cứu so sánh nhiều loại dầu thực vật, dầu oải hương cũng tạo ra phản ứng kích ứng đáng kể ở rắn cây nâu. Điều này một lần nữa cho thấy cảm nhận của con người và rắn không giống nhau. Với chúng ta, oải hương có thể là một mùi nhẹ nhàng; với hệ cảm nhận hóa học của rắn khi tiếp xúc ở nồng độ đủ lớn, các hợp chất dễ bay hơi lại có thể tạo ra một tác động hoàn toàn khác. Cùng với quế, tuyết tùng và hương thảo, oải hương nằm trong số những mùi thực vật từng được thử nghiệm có hệ thống thay vì chỉ xuất hiện trong các mẹo truyền miệng.
Nhà có sân vườn cần làm gì để hạn chế rắn xuất hiện?
Dù một số mùi kể trên có thể khiến rắn phản ứng, không có mùi nào nên được coi là "lá chắn tuyệt đối" bảo đảm rắn sẽ không bò vào nhà. Các nghiên cứu về chất xua rắn ngoài thực địa cho kết quả không đồng đều; ngay cả với quế và đinh hương, USDA lưu ý rằng việc phun chúng lên một bề mặt không tạo ra hàng rào ngăn rắn đi qua. Trong thực tế, rắn có thể vẫn vượt qua một mùi khó chịu nếu phía bên kia có thức ăn hoặc nơi trú ẩn hấp dẫn.
Vì thế, với nhà ở, cách xử lý nên bắt đầu từ chính môi trường xung quanh. Rắn thường cần ba thứ cơ bản là nguồn thức ăn, nơi trú ẩn và điều kiện sống phù hợp. Nếu một khu vườn có cỏ mọc cao, nhiều bụi cây sát tường, đống gạch hoặc gỗ để lâu ngày và đặc biệt có nhiều chuột, việc chỉ đặt những nguyên liệu có mùi mạnh sẽ khó giải quyết tận gốc vấn đề. Gia đình có thể chú ý một số việc sau:
Phát quang cỏ và bụi cây quá rậm , nhất là những khu vực sát chân tường, lối đi và cửa ra vào.
Không chất gạch, gỗ, chậu cây cũ hoặc đồ dùng lâu ngày sát nhà , bởi các khe tối và ít bị xáo trộn có thể trở thành nơi trú ẩn.
Kiểm soát chuột quanh nhà , đồng thời không để thức ăn vật nuôi hoặc rác thực phẩm thu hút chuột, từ đó gián tiếp tạo nguồn thức ăn cho rắn.
Kiểm tra các khe hở ở cửa, chân tường và vị trí đường ống đi xuyên qua tường , sau đó bịt những lối mà động vật từ bên ngoài có thể chui vào.
Giữ kho, gầm cầu thang và những góc ít sử dụng gọn gàng , tránh để một khu vực trong nhà trở thành nơi tối, kín và gần như không có người động tới trong thời gian dài.
Một điều cũng cần tránh là nghe theo mẹo rồi rải băng phiến hoặc lưu huỳnh khắp sân. Các thử nghiệm trên nhiều loài rắn không cho thấy đây là những chất xua rắn đáng tin cậy, trong khi băng phiến chứa hóa chất không nên được sử dụng tùy tiện ngoài mục đích ghi trên nhãn sản phẩm. Nếu rắn đã xuất hiện trong nhà hoặc ở khoảng cách gần, đặc biệt khi không nhận diện được loài, gia đình không nên tiến sát để thử xem chúng có “sợ” một loại mùi nào hay không. Hãy giữ khoảng cách, đưa trẻ nhỏ và vật nuôi ra khỏi khu vực rồi nhờ người có chuyên môn xử lý.
