Nếu được hỏi điều gì khiến tiếng Việt trở nên đặc biệt, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến hệ thống thanh điệu hay kho từ láy giàu hình ảnh. Tuy nhiên, ngay cả với người bản ngữ, vẫn có những từ tưởng như rất quen thuộc nhưng mỗi lần đọc thành tiếng lại dễ bị "vấp" hoặc vô thức phát âm chệch. "Ngoằn ngoèo" là một ví dụ tiêu biểu.
Theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Viện Ngôn ngữ học), "ngoằn ngoèo" là tính từ dùng để chỉ sự uốn lượn nhiều khúc, quanh co, không thẳng. Từ này thường được dùng để miêu tả con đường, dòng sông, nét vẽ hay bất kỳ sự vật nào có hình dạng cong queo, khúc khuỷu.
Từ "ngoằn ngoèo" có cách phát âm làm khó không ít người
Đây là từ rất quen thuộc với người Việt. Từ những bài tập đọc ở bậc tiểu học cho đến các câu miêu tả như "con đường ngoằn ngoèo", "dòng suối ngoằn ngoèo" hay "nét bút ngoằn ngoèo", hầu hết ai cũng từng bắt gặp và hiểu rõ ý nghĩa của từ này.
Thế nhưng, quen thuộc không đồng nghĩa với dễ phát âm.
Không ít người khi nói nhanh thường vô thức đọc chệch âm tiết thứ hai, khiến "ngoằn ngoèo" nghe gần giống "ngoằn nghèo". Vì sự thay đổi này không làm người nghe khó hiểu nên nhiều người không nhận ra mình đã duy trì thói quen phát âm ấy trong thời gian dài.
Điểm khiến "ngoằn ngoèo" trở nên đặc biệt nằm ở cấu trúc ngữ âm. Hai âm tiết đều bắt đầu bằng phụ âm "ng", trong khi âm tiết "ngoèo" chứa vần "oeo" - một tổ hợp nguyên âm không xuất hiện nhiều trong tiếng Việt. Khi phát âm liên tục hoặc nói với tốc độ nhanh, người nói dễ lược bớt một phần âm, khiến từ không còn được đọc tròn vành như cách phát âm chuẩn.
Không chỉ "ngoằn ngoèo", tiếng Việt còn có nhiều từ khiến người bản ngữ dễ phát âm chệch như "nguệch ngoạc", "loằng ngoằng", "khuỷu", "quỵu" hay "huých". Điểm chung của những từ này là chứa các tổ hợp phụ âm hoặc nguyên âm khá hiếm, đòi hỏi người nói phải điều khiển khẩu hình chính xác hơn so với những từ có cấu tạo đơn giản.
Thực tế, hiện tượng phát âm chệch là điều khá phổ biến trong mọi ngôn ngữ. Tiếng Anh có những từ khiến người bản xứ đôi khi cũng đọc chưa thật chuẩn khi nói nhanh, còn tiếng Việt cũng có những trường hợp tương tự. Điều quan trọng là trong các tình huống cần sự chuẩn mực như đọc diễn cảm, giảng dạy hay phát thanh, việc phát âm đầy đủ và chính xác vẫn luôn được khuyến khích.
Ở một góc nhìn khác, chính những từ như "ngoằn ngoèo" lại góp phần tạo nên sự giàu hình ảnh của tiếng Việt. Chỉ cần nghe đến từ này, người ta đã có thể hình dung ngay một con đường uốn lượn hay một dòng sông quanh co. Sự kết hợp giữa âm thanh và ý nghĩa không chỉ giúp tăng tính biểu cảm mà còn tạo nên nét độc đáo của tiếng Việt - một ngôn ngữ tưởng chừng quen thuộc nhưng vẫn luôn có những điều thú vị để khám phá.
