Phần lớn người dùng câu "im như thóc" chỉ hiểu đơn giản đây là cách nói ví von cho sự im lặng tuyệt đối, im đến mức không một tiếng động, thường dùng khi cả một căn phòng, một đám đông bỗng dưng lặng ngắt sau một câu nói hay một tình huống bất ngờ nào đó. Ít ai để ý rằng ngay cả những cuốn từ điển thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt cũng từng không thống nhất với nhau về ý nghĩa gốc của câu nói này.
Hình ảnh bồ thóc quen thuộc trong ký ức nhiều người (Ảnh: Hoài Thương)
Dạng đầy đủ của câu này vốn là "im như thóc đổ bồ", trong đó "bồ" là vật dụng đan bằng tre dùng để đựng thóc sau khi thu hoạch. Một cách giải thích từng được ghi nhận trong từ điển thành ngữ, tục ngữ Việt Nam của một nhà nghiên cứu có tiếng cho rằng câu này ám chỉ người có thóc đổ đầy vào bồ nhưng cố tình giữ kín, không muốn ai biết, sợ hàng xóm đến vay mượn, từ đó mang hàm ý chê trách một kiểu im lặng ích kỷ, giấu giếm của cải.
Tuy nhiên, cách giải thích trên sau đó bị một số người nghiên cứu ngôn ngữ phản biện. Theo hướng phản biện này, chữ "im" trong câu không nhằm miêu tả hành động đổ thóc diễn ra êm nhẹ, không gây tiếng động, mà đang nói đến trạng thái của những hạt thóc sau khi đã nằm yên trong bồ, được cất kỹ, không còn xê dịch, xáo trộn gì nữa. Đây là sự tĩnh lặng tuyệt đối của một vật thể vô tri, không phải sự im lặng có chủ đích của con người như cách hiểu "giấu thóc sợ bị vay".
Điều thú vị là để củng cố cho cách hiểu này, người ta còn dẫn thêm một dị bản khác của câu thành ngữ là "im như thóc trầm ba mùa", chỉ loại thóc đã được cất trữ qua ba mùa vụ, để lâu đến mức không còn khả năng nảy mầm được nữa. Nếu đúng theo dị bản này, "im" ở đây mang nghĩa im lặng vĩnh viễn, tuyệt đối, không còn chút sức sống hay biến động nào, khác hẳn sắc thái "im để giữ của" trong cách giải thích ban đầu.
Hình ảnh hạt thóc nằm im, không còn khả năng nảy mầm sau thời gian dài cất trữ được xem là gốc rễ sâu xa hơn của thành ngữ này (Ảnh minh họa)
Trường hợp của "im như thóc" cho thấy một điều thú vị trong nghiên cứu thành ngữ dân gian, đó là không phải câu nói nào cũng có một lời giải thích duy nhất, được mọi người đồng thuận tuyệt đối. Nhiều thành ngữ ra đời từ lâu, qua nhiều thế hệ truyền miệng, khiến ý nghĩa gốc dần bị pha trộn, biến đổi, để lại nhiều cách diễn giải khác nhau, thậm chí đôi khi trái ngược nhau về sắc thái.
Dù vậy, trong cách dùng phổ biến ngày nay, "im như thóc" gần như chỉ còn được hiểu theo nghĩa đơn giản nhất là sự im lặng tuyệt đối, không ai lên tiếng, không cần phân biệt rạch ròi là giấu giếm ích kỷ hay tĩnh lặng tự nhiên như hạt thóc nằm yên trong bồ. Có lẽ đây cũng là số phận chung của không ít thành ngữ, nghĩa gốc dần lùi vào hậu trường, chỉ còn lại lớp nghĩa bóng dễ hiểu, dễ dùng ở lại với đời sống hằng ngày.
