Nghịch lý 'khát' bác sĩ tâm thần giữa 15 triệu người rối loạn tâm lý

Việt Nam có khoảng 15 triệu người mắc các rối loạn tâm thần nhưng hệ thống y tế chỉ có hơn 1.000 bác sĩ chuyên khoa, tạo ra khoảng trống điều trị khổng lồ khi nguồn nhân lực trẻ liên tục quay lưng với ngành này.

"Bác sĩ đứng yên đấy!". Tiếng quát xé toạc hành lang Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, khi một nam bệnh nhân kích động, lăm lăm dao truy đuổi bất kỳ ai trong tầm mắt. Năm năm trước, Nguyễn Trọng Quân - khi đó là bác sĩ nội trú năm đầu - đã phải dùng cả thân mình ghì chặt cánh cửa sắt, bảo vệ đồng nghiệp và ngăn một cuộc tấn công trong đêm trực. Quân hiện giảng dạy tại Bộ môn Tâm thần và Tâm lý học lâm sàng, trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, kiêm bác sĩ khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E, kể "may mắn không ai bị thương".

Những tình huống giằng co sinh tử hay các cuộc rượt đuổi bệnh nhân mất kiểm soát khắp khuôn viên viện không chỉ là ký ức riêng của Quân, mà là "bài học vỡ lòng" đầy vết sẹo của những bác sĩ trẻ như Dương Khánh Duy, hiện công tác tại khoa Khám bệnh, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội.

Sự dấn thân của những bác sĩ trẻ như Quân, Duy diễn ra trong bối cảnh hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam đang thiếu hụt nhân viên y tế nghiêm trọng. Thống kê năm 2023 của Bộ Y tế ghi nhận Việt Nam có khoảng 15 triệu người gặp các rối loạn tâm thần, trải rộng từ mất ngủ mạn tính, rối loạn lo âu đến trầm cảm nặng. Dù vậy, chỉ 29% trong số đó và 1/3 bệnh nhân trầm cảm nhận được sự chăm sóc y tế chính thức.

Cả nước hiện có hơn 1.000 bác sĩ tâm thần. Theo PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần thuộc Bệnh viện Bạch Mai kiêm Trưởng bộ môn Tâm thần trường Đại học Y Hà Nội, mật độ nhân lực chuyên khoa đạt gần một bác sĩ trên một vạn dân, thấp hơn 8 lần so với mức chuẩn tại các quốc gia phát triển.

Khoảng cách cung - cầu lộ rõ trong sự kiện chọn ngành Match Day ngày 9/9 của Đại học Y Hà Nội. Toàn bộ 20 thủ khoa đạt điểm thi nội trú cao nhất lần lượt chọn Sản phụ khoa, Phẫu thuật tạo hình, Nội tim mạch, Gây mê hồi sức, Y khoa và Da liễu, không một bác sĩ nào điền tên ngành Tâm thần.

Đại tá, TS.BS Đỗ Xuân Tĩnh, Chủ nhiệm Bộ môn Tâm thần tại Bệnh viện 103, Học viện Quân y, chỉ ra rằng nhu cầu điều trị stress và các rối loạn tâm lý trong xã hội hiện tăng nhanh, song bộ môn của ông trống bác sĩ nội trú hai năm qua. Lực lượng bác sĩ tâm thần trong quân đội tập trung ở vài cơ sở lớn như Bệnh viện Quân y 103 và 175. Nhiều đơn vị khác thiếu người, phải để bác sĩ chuyên khoa thần kinh kiêm nhiệm việc khám tâm thần, dù hai chuyên khoa này xử lý những nhóm bệnh khác hẳn nhau.

Lý giải thực trạng nhân lực trẻ né tránh chuyên khoa này, bác sĩ Quân chỉ ra rào cản lớn nhất nằm ở định kiến xã hội. Khi anh quyết định theo ngành từ năm thứ 5 đại học, gia đình phản đối gay gắt. Bố Quân đi hỏi khắp nơi, gặp người này người kia, rồi mới quay về ủng hộ con.

Trên thực tế, tâm bệnh là vấn đề nhạy cảm, bị phân biệt đối xử. Nhiều bệnh nhân tâm thần bị xa lánh, nhốt ở nhà hoặc ở dài hạn trong các cơ sở chuyên biệt. Hầu hết người bệnh có nhận thức tiêu cực về việc điều trị, không dám nói với đồng nghiệp hay gia đình bản thân đang mắc bệnh, vì lo sợ bị đánh giá. Điều này cũng góp phần gây định kiến của xã hội với nghề bác sĩ tâm thần.

Bên cạnh áp lực xã hội, rủi ro thể chất và cường độ lao động khắc nghiệt đẩy thế hệ trẻ ra xa chuyên ngành. Công việc này không có máy móc hỗ trợ chẩn đoán hay xét nghiệm máu định lượng bệnh, buộc bác sĩ tự khai thác tiền sử tỉ mỉ để lập nên những bộ hồ sơ dày từ 12 đến 30 trang.

Bác sĩ Duy cho biết ngoài việc học tập và làm việc từ 6h đến hơn 22h30 mỗi ngày, các bác sĩ nội trú thường xuyên hứng chịu hành vi bạo lực từ bệnh nhân giai đoạn cấp tính. Bác sĩ Quân từng chịu cú đấm thẳng mặt từ người bệnh hoặc phải dùng cả thân người chặn cánh cửa sắt trước sự truy đuổi của bệnh nhân cầm dao, trong khi bác sĩ Duy mang đầy vết cào cấu sau các ca can thiệp người có ý định tự sát.

Khủng hoảng nhân sự chuyên khoa dẫn đến hệ lụy trực tiếp cho toàn bộ hệ thống y tế và an toàn người bệnh. Do thiếu bác sĩ được đào tạo bài bản, nhiều cơ sở y tế buộc phải phân công bác sĩ chuyên khoa thần kinh kiêm nhiệm khám tâm thần, dù hai lĩnh vực này sở hữu cơ chế bệnh sinh và phác đồ can thiệp hoàn toàn khác nhau.

Thực trạng này trực tiếp kéo giảm chất lượng chẩn đoán, gia tăng nguy cơ nhầm lẫn phác đồ hoặc bỏ lỡ thời điểm can thiệp hiệu quả nhất cho các tổn thương tâm lý. Khi không có đủ nhân lực đồng hành lâu dài, hàng triệu người bệnh tiếp tục chịu cảnh sống chung với âu lo, trầm cảm hoặc tự thu mình, làm tiêu hao nguồn lực lao động của xã hội.

Để giải bài toán thiếu hụt nhân lực, các chuyên gia khuyến nghị ngành y tế cần cải cách chính sách đãi ngộ bằng cách nâng mức phụ cấp ưu đãi nghề và xếp chuyên ngành Tâm thần vào nhóm ngành đào tạo đặc biệt được hỗ trợ học phí cùng sinh hoạt phí.

Các cơ sở điều trị phải thiết lập mạng lưới bảo vệ nghiêm ngặt, bao gồm hệ thống báo động đỏ, quy trình ứng phó bạo lực và cơ chế hỗ trợ phục hồi sang chấn tâm lý định kỳ cho chính y bác sĩ.

Hiện, bác sĩ tâm thần thuộc nhóm hưởng phụ cấp ưu đãi cao nhất và đưa vào diện hỗ trợ đào tạo trọng điểm, song sự hỗ trợ này chưa chạm tới mức đủ sống và an tâm cống hiến.

"Chừng nào việc miễn học phí chưa đến tay học viên nội trú và mức lương chưa bù đắp nổi rủi ro bạo lực, thì chuyên ngành này vẫn sẽ tiếp tục 'khát' nhân sự giỏi", bác sĩ Quân nói.

Song song đó, việc chuẩn hóa danh mục chi trả của bảo hiểm y tế cho các liệu pháp tư vấn và điều trị tâm lý chuyên sâu sẽ thúc đẩy nguồn thu viện phí, giúp chuyên khoa này độc lập về tài chính thay vì phụ thuộc vào ngân sách cấp bù. Cuối cùng, công tác truyền thông đại chúng phải thay đổi góc nhìn về sức khỏe tinh thần, bình thường hóa việc thăm khám để người bệnh không còn giấu bệnh và xã hội trả lại vị thế tôn trọng xứng đáng cho người thầy thuốc tâm thần.

Bất chấp môi trường áp lực, nhiều y bác sĩ trẻ kiên trì bám trụ nhờ chứng kiến sự hồi phục thực tế của người bệnh.

Như Thanh Mai, 27 tuổi, một bệnh nhân của bác sĩ Quân, từng bế tắc vì stress gây lo âu trầm cảm từ tháng 9 năm ngoái. Do công việc bận rộn và hay quên, cô không uống thuốc đầy đủ khiến bệnh nặng hơn. "Tôi chán mọi thứ, nhìn đâu cũng tiêu cực, không muốn làm gì hết nhưng lại sợ một mình", cô nhớ lại.

Nhờ sự điều trị tận tình và giải đáp thắc mắc từ bác sĩ Quân, Mai kiên trì thay đổi lối sống, tập thể dục, tập yoga hít thở và áp dụng bài tập tập trung vào 5 giác quan mỗi khi lên cơn lo âu. Tình trạng cải thiện rõ rệt giúp cô giảm liều dần, đến tháng 4 năm nay đã hoàn toàn không còn phải dùng thuốc.

Sự phục hồi của những bệnh nhân như Mai hay ca bệnh tâm thần phân liệt vẫn duy trì cuộc sống ổn định tại nước ngoài mà Quân gặp từ thời sinh viên năm thứ 5 chính là động lực giữ chân các bác sĩ trẻ.

"Tôi nhận ra đó là những tổn thương hoàn toàn có thể kiểm soát và người bệnh vẫn có quyền, có khả năng sống một cuộc đời trọn vẹn. Càng dấn sâu vào học hỏi, tôi càng nhận ra chuyên ngành này không hề mang màu sắc u ám hay đáng sợ", bác sĩ Quân nói.