TS.BS Nguyễn An Nghĩa, Phó Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP HCM) cho biết não mô cầu có thể lây ở mọi lứa tuổi do vi khuẩn âm thầm tồn tại trong cộng đồng. Khuyến cáo được đưa ra sau khi Bệnh viện Nhi đồng 2 TP HCM công bố điều trị thành công một ca nhiễm não mô cầu nguy kịch không rõ nguồn lây.
Não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra. Vi khuẩn cư trú ở mũi họng, lây qua đường hô hấp khi ho, hắt hơi, nói chuyện gần hoặc tiếp xúc dịch tiết. Dùng chung ly, chén, dụng cụ ăn uống hay sinh hoạt gần gũi cũng làm tăng nguy cơ. Nguy cơ cao hơn trong môi trường kín, đông người như gia đình, trường học, ký túc xá, nhà trẻ.
Bàn chân nổi ban của trẻ nhiễm não mô cầu, điều trị tại BV Nhi đồng 2. Ảnh: Bệnh viện Nhi đồng 2
Theo bác sĩ Nghĩa, nguồn lây của não mô cầu không chỉ đến từ người bệnh, mà còn từ người lành mang trùng. Người bệnh có thể lây trước khi khởi phát triệu chứng. Thời gian ủ bệnh thường 2-10 ngày, trung bình 3-4 ngày. Vì vậy, khi một ca bệnh được phát hiện, chuỗi tiếp xúc có thể đã diễn ra trước đó.
Hai thể bệnh chính của các trường hợp bệnh do não mô cầu xâm lấn là viêm màng não hoặc nhiễm khuẩn huyết, bệnh có thể diễn tiến tối cấp đưa đến tử vong nhanh trong vòng 24 giờ. Ở giai đoạn đầu, người bệnh có thể sốt, đau họng, mệt mỏi, dễ nhầm với viêm đường hô hấp thông thường. Việc triệu chứng ban đầu không điển hình hoặc đôi khi không có triệu chứng khiến người bệnh vẫn sinh hoạt bình thường, vô tình làm tăng nguy cơ lây lan.
Ở người lành mang trùng, vi khuẩn tồn tại ở vùng mũi họng nhưng không gây triệu chứng. Ước tính khoảng 5-25% dân số có thể mang não mô cầu không triệu chứng tại một thời điểm, tỷ lệ này cao hơn ở thanh thiếu niên so với các độ tuổi khác. Người mang trùng có thể mang vi khuẩn trong vài tuần đến vài tháng, không có dấu hiệu để nhận biết hay tự cách ly.
Sau khi xâm nhập niêm mạc mũi họng, vi khuẩn có thể bám dính, thích nghi và tồn tại mà không gây bệnh. Chỉ khi gặp điều kiện thuận lợi như sức đề kháng suy giảm, mật độ cư trú vi khuẩn cao trong tỵ hầu, tổn thương niêm mạc hô hấp hoặc nhiễm siêu vi trước đó, vi khuẩn có thể vượt qua hàng rào niêm mạc, vào máu và gây bệnh xâm lấn.
Bác sĩ Nghĩa cho biết não mô cầu chỉ có ổ chứa ở người, không tồn tại trong đất, nước hoặc động vật. Vì vậy, việc kiểm soát bệnh không thể dựa vào xử lý môi trường như một số mầm bệnh khác, mà cần tập trung vào hạn chế lây truyền từ người sang người.
Theo Bộ Y tế, từ tuần 1 đến tuần 14 năm 2026, cả nước ghi nhận 24 ca bệnh do não mô cầu, trong đó 4 ca tử vong. Các ca bệnh xuất hiện rải rác trong cộng đồng, chưa hình thành ổ dịch tập trung, nhưng có xu hướng tăng so với cùng kỳ năm 2025.
Trong bối cảnh bệnh lây qua những tiếp xúc gần và có thể đến từ người không triệu chứng, bác sĩ Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, khuyến cáo người dân chủ động phòng ngừa từ sớm, thay vì chờ đến khi có ca bệnh trong cộng đồng.
Trẻ nhỏ tiêm vaccine phòng não mô cầu tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Nhã Uyên
Hiện các nhóm huyết thanh não mô cầu A, B, C, W, Y đã có vaccine thế hệ mới phòng ngừa như Menquadfi (Sanofi - Mỹ), Nimenrix (Pfizer - Bỉ) phòng các nhóm A, C, W, Y; Bexsero (GSK - Italy) phòng nhóm B. Tiêm chủng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh não mô cầu xâm lấn, biến chứng nặng và tử vong do các nhóm huyết thanh tương ứng.
Bác sĩ Chính khuyến cáo để đạt hiệu quả bảo vệ, người dân cần tiêm đủ mũi, đúng lịch, đúng độ tuổi, tiêm nhắc kịp thời và kết hợp các loại vaccine để bao phủ 5 nhóm huyết thanh đều có khả năng gây bệnh nặng.
Trẻ nhỏ là nhóm nguy cơ cao dễ mắc vi khuẩn não mô cầu, cần được bảo vệ sớm vì hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, trong khi nguy cơ phơi nhiễm có thể đến từ môi trường gia đình, người chăm sóc hoặc lớp học. Ở người lớn, tiêm vaccine giúp củng cố miễn dịch, nhất là khi thường xuyên di chuyển, tiếp xúc đông người hoặc sống trong môi trường tập thể.
Ngoài vaccine, gia đình nên giảm nguy cơ lây truyền bằng cách rửa tay thường xuyên, giữ vệ sinh cá nhân, không dùng chung ly, chén, bàn chải, khăn mặt. Không hôn trẻ, không tiếp xúc gần với người có triệu chứng sốt, đau họng, ho, phát ban hoặc nghi ngờ mắc bệnh.
Nơi ở, lớp học, phòng sinh hoạt cần thông thoáng, thường xuyên lau bề mặt tiếp xúc như tay nắm cửa, mặt bàn, đồ chơi. Người dân nên đeo khẩu trang ở nơi đông người, ăn uống đủ chất, ngủ đủ giấc, vận động phù hợp để nâng sức đề kháng.
Khi có dấu hiệu nghi ngờ như sốt cao đột ngột, đau đầu, nôn ói, cổ cứng, lừ đừ, sợ ánh sáng, nổi ban xuất huyết hoặc tay chân lạnh, cần đến cơ sở y tế ngay. Não mô cầu có thể diễn tiến rất nhanh, điều trị sớm giúp giảm nguy cơ biến chứng và tử vong.
