Fentanyl là một loại thuốc giảm đau, mạnh gấp nhiều lần morphine, có giá trị y tế song tiềm ẩn nguy cơ gây nghiện và tử vong khi lạm dụng. Lạm dụng fentanyl là nguyên nhân chính dẫn đến khủng hoảng thuốc giảm đau gây nghiện (opioid) tại Mỹ, với hàng chục nghìn ca tử vong mỗi năm.
Vaccine do nhóm nghiên cứu tại Đại học Houston, Mỹ phát triển, dự kiến thử nghiệm lâm sàng năm nay. Thử nghiệm trên động vật cho thấy vaccine có khả năng ngăn chặn tác động của fentanyl, có thể trở thành hướng đi mới cho điều trị rối loạn sử dụng opioid.
Minh họa thuốc giảm đau gây nghiện. Ảnh: Vecteezy
Cơ chế hoạt động của vaccine
Fentanyl hoạt động bằng cách gắn vào thụ thể trong não và tủy sống, gây giảm đau và tạo cảm giác hưng phấn. Nhưng các thụ thể này cũng nằm ở vùng não kiểm soát hô hấp, nên chất này có thể gây suy hô hấp dẫn đến tử vong. Chỉ 2 mg fentanyl, tương đương vài hạt muối, cũng có thể gây chết người.
Vaccine hoạt động bằng cách ngăn fentanyl vào não, biến phân tử này thành mục tiêu của hệ miễn dịch. Mục tiêu là ngăn fentanyl ngay từ khi còn ở trong máu, không cho tiếp cận não.
Tuy nhiên, do chất này quá nhỏ để hệ miễn dịch có thể nhận diện, nên các nhà khoa học đã tìm cách "đánh dấu". Họ gắn phân tử fentanyl với CRM197 cùng với dmLT. Trong đó CRM197 là một dạng độc tố bạch hầu đã được làm mất độc tính và vốn dùng trong nhiều loại vaccine, còn dmLT là hợp chất biến đổi từ độc tố vi khuẩn E. coli, cũng đã được thử nghiệm an toàn trên người.
Khi kết hợp lại, tổ hợp này giúp cơ thể tạo ra kháng thể chống fentanyl thật. Các kháng thể sẽ bám vào fentanyl, ngăn nó đi qua hàng rào máu não và sau đó loại bỏ khỏi cơ thể.
Phương pháp thử nghiệm
Thử nghiệm giai đoạn I sẽ tuyển 40 người, tập trung đánh giá độ an toàn và khả năng tạo kháng thể. Nếu thành công, giai đoạn II sẽ kiểm tra hiệu quả ngăn chặn fentanyl, bao gồm việc cho một số người dùng liều fentanyl y tế an toàn để theo dõi phản ứng.
Theo các chuyên gia, fentanyl vẫn có giá trị y tế trong giảm đau khẩn cấp, việc sử dụng vaccine có thể khiến người tiêm giảm cơ hội lựa chọn thuốc. Tuy nhiên, kháng thể không ảnh hưởng đến các opioid khác như morphine, oxycodone, methadone, hay thuốc điều trị nghiện như buprenorphine, do đó mức độ ảnh hưởng không quá nghiêm trọng. Bên cạnh đó, vaccine chặn cả tác dụng gây "phê" của fentanyl nên người nghiện sẽ không còn động lực sử dụng.
Nếu thành công, vaccine có thể được sử dụng cho nhân viên y tế, người cứu hộ để giảm nguy cơ phơi nhiễm fentanyl khi làm việc. Đối với người nghiện thuốc giảm đau, vaccine có thể được đưa vào điều trị kết hợp với liệu pháp hành vi và hỗ trợ cộng đồng.
(Theo Fox News, Livesciene)
