Thông tin được Bộ Y tế đưa ra sáng 10/7 tại Lễ kỷ niệm Ngày Dân số Thế giới (11/7) với chủ đề “Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng”.
Năm 1999, tuổi kết hôn trung bình lần đầu của thanh niên Việt Nam là 24,1 tuổi. 20 năm sau đó, con số này tăng lên 25,2 tuổi, nghĩa là trong 20 năm, "độ trì hoãn" tuổi kết hôn chỉ tăng 1,1 tuổi.
Tuy nhiên, chỉ trong 5 năm (2019-2024), mức tăng đã đạt 2,1 tuổi (từ 25,2 tuổi lên 27,3 tuổi). Nhiều địa phương, đặc biệt ở các đô thị lớn hay các tỉnh miền Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long, nam giới còn trì hoãn việc kết hôn tới ngoài 30. Hiện TPHCM là nơi nam - nữ thanh niên kết hôn muộn nhất cả nước.
Bộ Y tế coi đây là thách thức hàng đầu trong công tác dân số nói chung và với thế hệ trẻ nói riêng. Chia sẻ về hậu quả của vấn đề này, tại buổi lễ, Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết việc kết hôn muộn sẽ dẫn đến sinh con muộn, sinh ít con, thậm chí không sinh con làm cho mức sinh giảm.
"Mức sinh thấp kéo dài sẽ tác động trực tiếp, sâu sắc tới quy mô, cơ cấu dân số và để lại nhiều hệ lụy như thiếu hụt lực lượng lao động, suy giảm quy mô dân số, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số, gia tăng các dòng di cư", ông Tuyên phân tích.
Những thách thức lớn với thế hệ trẻ hôm nay
Việc trì hoãn kết hôn sớm một phần do ý chí chủ quan từng cá nhân, một phần do hậu quả của mất cân bằng giới tính khi sinh tích lũy hơn 20 năm nay và chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Hiện Việt Nam đang "dư thừa" tới 415.200 đàn ông trong độ tuổi kết hôn (20-39 tuổi). Đây cũng là thách thức với dân số Việt Nam.
Thiếu phụ nữ để kết hôn không làm gia tăng "giá trị" của nữ giới. Bộ Y tế chỉ ra, ngoài việc một bộ phận nam giới trẻ phải kết hôn muộn, mất cơ hội lập gia đình, mất cân bằng giới tính khi sinh còn dẫn tới nguy cơ phá vỡ cấu trúc gia đình, gia tăng tình trạng buôn bán phụ nữ, trẻ em gái, mại dâm, bạo hành giới, tội phạm xuyên quốc gia...
Tuổi kết hôn lần đầu tăng nhưng theo kết quả giám sát sức khỏe quốc gia năm 2024, tuổi quan hệ tình dục lần đầu trung bình của thanh thiếu niên Việt Nam lại giảm, hiện ở mức 18,7 tuổi. Xu hướng trẻ hóa trong quan hệ tình dục đang ngày càng rõ rệt. Đáng lo ngại, mức độ an toàn tình dục vẫn còn thấp, chỉ khoảng 54% thanh thiếu niên sử dụng biện pháp tránh thai trong lần quan hệ đầu tiên.
Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, tình trạng mang thai và sinh con ở nữ giới chưa thành niên ở nước ta tăng ở mức cao.
Tỷ lệ tảo hôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số tuy giảm nhưng vẫn ở mức 15% (năm 2023), tình trạng hôn nhân cận huyết chưa chấm dứt. Cùng đó, chiều cao của thanh niên Việt Nam đã cải thiện nhưng vẫn tăng chậm và chưa đáp ứng kỳ vọng.
Bộ Y tế nhìn nhận những tồn tại, hạn chế này sẽ ảnh hưởng nhiều đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai.
Một áp lực khác có thể đến với thế hệ trẻ hôm nay chỉ sau vài chục năm nữa là tốc độ già hóa dân số nhanh. Nếu năm 2024, cứ 2 trẻ em có 1 người cao tuổi thì dự báo 50 năm sau, cứ 2 trẻ em sẽ có 4 người cao tuổi.
"Xu hướng sinh ít con hơn ở giới trẻ đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số. Nếu không có giải pháp phù hợp, trong tương lai, lực lượng lao động trẻ sẽ thu hẹp, gánh nặng an sinh, chăm sóc người cao tuổi và áp lực phát triển kinh tế - xã hội sẽ ngày càng lớn đối với thế hệ trẻ hôm nay", ông Tuyên cảnh báo.
Theo Báo cáo Thanh niên Thế giới 2026 của Liên Hợp Quốc, thế giới đang có số lượng người trẻ lớn nhất trong lịch sử. Năm 2026, số người từ 15-24 tuổi đạt 1,3 tỷ, trong tổng số hơn 8,2 tỷ người trên toàn cầu,.
Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ ra tỷ lệ thanh niên 15-24 tuổi trong tổng dân số đã giảm từ 17,8% (năm 2000) xuống 15,6% (năm 2025) và dự báo xuống mức 13,3% năm 2050. Một số nước, vùng lãnh thổ dự báo năm 2050, tỷ lệ này nhóm dân số 15-24 tuổi giảm rất thấp như Trung Quốc 6,5%; Hàn Quốc 6,4%, Nhật Bản 8,1%.
