Tác động đến VN ra sao?
Mưa ít, nắng nóng gia tăng ngay giữa mùa mưa là cảm nhận chung của nhiều người dân Nam bộ và Tây nguyên trong 2 tháng qua. Thời gian này cũng là lúc El Nino hình thành và gia tăng cường độ.
Hạn hán ở Đồng bằng sông Cửu Long, tháng 6.2026
ẢNH: DUY TÂN
Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia (NCHMF) thông tin: từ tháng 5 - 7, nhiệt độ trung bình trên hầu khắp cả nước phổ biến cao hơn so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ từ 0,5 - 1,5 độ C, có nơi còn cao hơn. Trong khi đó, mưa phân bố không đồng đều giữa các khu vực. Cụ thể trong tháng 6, tổng lượng mưa hầu hết các khu vực trên cả nước phổ biến thấp hơn so với trung bình nhiều năm từ 15 - 50%. Đặc biệt các tỉnh từ Thanh Hóa đến Đà Nẵng và phía tây các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Gia Lai lượng mưa thấp hơn từ 55 - 90%. Tình trạng tiếp tục kéo dài trong nửa đầu tháng 7, tổng lượng mưa tại khu vực đông Bắc bộ, Thanh Hóa đến Quảng Trị và một số tỉnh ĐBSCL phổ biến thấp hơn trung bình nhiều năm 20 - 75%.
Đáng nói, cường độ El Nino đang gia tăng nhanh chóng, hiện nhiệt độ mặt nước biển khu vực Nino 3.4 cao hơn 1,3 độ C (1,5 độ C - El Nino được xác định đạt cường độ mạnh, từ 2 độ C rất mạnh). Bên cạnh nhiệt độ mặt nước biển khu vực xích đạo thì các yếu tố về khí hậu cũng cho thấy khả năng đến 81% siêu El Nino sẽ xuất hiện vào cuối năm nay, sau đó giảm dần nhưng kéo dài đến giữa năm 2027.
Do tác động của siêu El Nino, trên cả nước giai đoạn từ tháng 11.2026 - 1.2027, nhiệt độ phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 1,5 - 2 độ C, riêng Tây nguyên cao hơn từ 2 - 2,5 độ C. Cùng với nắng nóng, nhiều nơi lượng mưa giảm mạnh. Cụ thể, khu vực từ Quảng Trị - Đà Nẵng, lượng mưa thấp hơn từ 10 - 25%; Quảng Ngãi - Lâm Đồng và Nam bộ thấp hơn 25 - 50%.
Theo đó, El Nino sẽ gây tác động trái ngược nhau ở các khu vực trên cả nước. Trong khi Nam bộ, Tây nguyên và các tỉnh miền Trung bị khô hạn thì miền Bắc mưa lũ sẽ nhiều hơn.
Ông Trần Văn Hưng, Phó giám đốc Đài Khí tượng thủy văn Nam bộ, đánh giá: Dưới tác động của El Nino thời tiết diễn biến bất thường hơn so với các năm. Tác động đầu tiên và rõ rệt nhất là nền nhiệt có xu hướng tăng cao, nhiệt độ trung bình sẽ cao hơn so với nhiều năm. Ngược lại trong mùa mưa thì số trận và lượng mưa phân bố không đều, số ngày có mưa giảm. Tổng lượng mưa năm có xu hướng giảm khoảng 10 - 20% so với trung bình nhiều năm. Mùa mưa có xu hướng kết thúc sớm hơn và mùa khô sắp tới sẽ kéo dài hơn bình thường. Đáng chú ý, trong mùa mưa sẽ xen kẽ những ngày có nắng gắt, cảm giác oi bức thường trực và kéo dài hơn so với trung bình nhiều năm. Trong những tháng tới, khả năng có khoảng từ 1 - 3 đợt giảm mưa, nắng nóng khá gay gắt mà dân gian hay gọi là hạn bà chằn. Mỗi đợt hạn bà chằn này có thể kéo dài từ 3 - 7 ngày, có nơi thậm chí kéo dài trên 7 ngày.
Ông Hưng lưu ý tuy mưa không nhiều, nhưng trong giai đoạn này thường có tính chất cực đoan cục bộ, nghĩa là mưa tập trung cường độ rất lớn trong thời gian ngắn, dễ gây ngập úng tại các đô thị lớn như TP.HCM. Giông, lốc, sét không còn là hiện tượng "kèm theo" mà trở thành rủi ro chính, gây thiệt hại nghiêm trọng và khó lường.
Từ cuối năm 2026 sang đầu năm 2027, mùa khô ở Nam bộ có khả năng đến sớm hơn, kéo dài hơn và thiếu mưa hơn bình thường, làm tăng nguy cơ thiếu nước và xâm nhập mặn ở khu vực ĐBSCL. Số ngày nắng nóng tăng, đặc biệt vào cuối mùa mưa và đầu mùa khô. Với xu hướng El Nino tiếp tục mạnh lên sẽ gây ra những biến đổi bất thường và khó lường hơn trong công tác dự báo thời tiết; đồng thời sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sức khỏe và sản xuất của hầu hết người dân. Nguy cơ thiếu nước cục bộ trong sản xuất nông lâm nghiệp và các vườn cây ăn trái ở các tỉnh Tây Ninh, Bình Phước cũ và ở hầu hết các tỉnh miền Tây cũng bị ảnh hưởng.
Trong những tháng mùa khô (từ cuối năm 2026 đầu năm 2027), khu vực ĐBSCL mà đặc biệt các tỉnh ven biển có nguy cơ chịu tác động nặng nhất do mùa khô hạn kéo dài, thiếu nước ngọt và xâm nhập mặn.
Cần lưu ý nguồn cung lương thực
TS Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn (IPSARD), khuyến cáo: "Trong ngắn hạn chúng ta sẽ chưa thấy rõ hết các tác động nhưng trong một vài năm tới tác động là rất lớn. Do vậy, ngay từ bây giờ VN cần có chính sách ứng phó phù hợp".
"Với lương thực, các cơ quan dự trữ quốc gia và các địa phương nhạy cảm với thiên tai nên tranh thủ mua vào khi giá thấp để có thể sử dụng khi cần thiết. Việc này cũng giúp nông dân các vùng sản xuất giữ được giá tốt, duy trì động lực sản xuất. Một điều đáng quan tâm là vừa qua có báo cáo cho thấy VN đã chuyển 600.000 ha đất nông nghiệp sang các mục đích sử dụng khác, phần diện tích chuyển đổi thực tế có thể còn lớn hơn số báo cáo. Điều này cho thấy, sản lượng và nguồn cung lương thực của chúng ta có xu hướng giảm. Đó là vấn đề cần lưu ý", TS Đặng Kim Sơn nhấn mạnh.
Bài học từ lịch sử
Chuyên gia cho rằng để ứng phó hiệu quả thì giải pháp tốt nhất là dựa vào các bài học kinh nghiệm từ các đợt siêu El Nino giai đoạn 1997 - 1998 hay 2015 - 2016 và 2023 - 2024.
Hồ chứa nước ở Đắk Nông (nay là Lâm Đồng) khô cạn do nắng nóng kéo dài
Ảnh: Xuân Lâm
Nhìn lại, siêu El Nino 1997 - 1998 là sự xuất hiện đồng thời nắng nóng cực đoan và siêu bão Linda. Giai đoạn đó, VN trải qua các đợt nắng nóng diện rộng kéo dài kỷ lục đến 39 ngày liên tục ở bắc Trung bộ và hơn 30 ngày ở miền Trung với mức nhiệt độ nhiều nơi vượt ngưỡng 42 độ C. Trong giai đoạn này, cơn bão Linda (năm 1997) quét qua các tỉnh miền Tây đã cướp đi sinh mạng của hơn 3.000 người, trở thành một trong những tổn thất nhân mạng lớn nhất do thiên tai ở VN.
Còn siêu El Nino năm 2015 - 2016, được coi là lịch sử hạn mặn với Nam bộ và Tây nguyên. Tại ĐBSCL, nước mặn lấn sâu vào các nhánh sông từ 70 - 90 km khiến hơn 220.000 ha lúa đông xuân bị thiệt hại, cùng với đó là hàng chục ngàn héc ta cây ăn trái bị chết héo do khô hạn và thiếu nước ngọt. Tổng thiệt hại về kinh tế ước tính lên tới hơn 15.000 tỉ đồng (khoảng 671 triệu USD). Đáng quan tâm hơn là hàng triệu người dân rơi vào cảnh thiếu nước sinh hoạt. Tại Tây nguyên hạn hán khiến hàng trăm ngàn héc ta cà phê và hồ tiêu bị chết khô khi các hồ thủy lợi trơ đáy.
El Nino gần nhất là năm 2023 - 2024, hàng loạt trạm khí tượng ghi nhận nhiệt độ cao lịch sử, trong đó kỷ lục tới 44,2 độ C tại Tương Dương (Nghệ An) vào tháng 5.2023. Do lượng mưa thiếu hụt nghiêm trọng, nước tại hầu hết các hồ thủy điện lớn ở miền Bắc như: Sơn La, Lai Châu, Thác Bà... đều xuống dưới hoặc cận kề mực nước chết. Hệ quả gây ra tình trạng thiếu hụt nguồn cung điện diện rộng trong mùa hè năm 2023, ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt và sản xuất công nghiệp; tác động lan tỏa đến nền kinh tế.
"Lịch sử cho thấy, cứ mỗi khi siêu El Nino xuất hiện, VN lại phải đối mặt với nắng nóng cực đoan kết hợp khô hạn khốc liệt, bão ít nhưng bão rất dị thường. Bên cạnh đó, vựa lương thực ĐBSCL còn chịu thêm nước mặn xâm nhập sâu. Nông nghiệp là lĩnh vực chịu tác động trực tiếp và sau đó là năng lượng rồi lan sang tiêu dùng và cả nền kinh tế", một chuyên gia kết luận.
Ở tầm toàn cầu, trước khả năng một siêu El Nino mạnh nhất 75 năm qua sắp xuất hiện, các chuyên gia kinh tế thế giới dự báo "một lần nữa giá lương thực thực phẩm toàn cầu lại lên cơn sốt". El Nino có thể kết thúc từ giữa năm 2027, nhưng ảnh hưởng của giá hàng hóa có thể kéo dài đến hết năm 2028 do tác động của sản xuất nông nghiệp thường đến sau các đợt khô hạn.
Ứng phó ra sao?
Ông Trần Văn Hưng khuyến nghị: Chính quyền địa phương nên theo dõi chặt chẽ các bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn. Bên cạnh đó, chủ động xây dựng kế hoạch điều tiết và tích trữ nguồn nước, đặc biệt tại các khu vực thường xuyên thiếu nước. Rà soát phương án phòng chống hạn hán, xâm nhập mặn và nguy cơ cháy rừng. Kiểm tra, nâng cấp hệ thống tiêu thoát nước đô thị để giảm ngập do mưa lớn cục bộ. Đối với người dân cần sử dụng nước tiết kiệm và chủ động dự trữ nước sinh hoạt ở những nơi có nguy cơ thiếu nước. Hạn chế làm việc ngoài trời vào thời điểm nắng nóng gay gắt, bổ sung đủ nước và theo dõi sức khỏe. Chủ động bảo vệ cây trồng, vật nuôi trước các đợt nắng kéo dài. Theo dõi thường xuyên các bản tin dự báo thời tiết để kịp thời ứng phó với mưa giông, lốc, sét và gió giật mạnh.
Hồ chứa nước ở khu vực nam Trung bộ trơ đáy trong đợt El Nino 2023 - 2024
Ảnh: Thiện Nhân
Các chuyên gia môi trường và khí hậu đồng quan điểm, giải pháp tốt nhất là không đối đầu, mà tìm cách "né" hạn - mặn bằng việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng và mùa vụ. Các hộ gia đình tại vùng ĐBSCL cần chủ động chuẩn bị tích trữ nước ngọt phục vụ cho sinh hoạt bằng bất cứ thứ gì có thể, các túi chứa nước khổng lồ, bồn chứa hoặc đào ao lót bạt để trữ nước ngọt phục vụ sinh hoạt và tưới tiêu trước khi mùa mặn xâm nhập.
Trong sản xuất, sử dụng các giống lúa ngắn ngày (dưới 90 ngày) và có khả năng chịu hạn, chịu mặn tốt. Với khu vực Tây nguyên và nam Trung bộ, chủ động giảm diện tích trồng lúa nước, chuyển sang các loại cây hoa màu ngắn ngày cần ít nước tưới. Đối với cây công nghiệp lâu năm như cà phê, áp dụng triệt để các công nghệ tưới tiết kiệm như: tưới nhỏ giọt, tưới phun cục bộ và tủ rơm rạ giữ ẩm gốc.
El Nino cũng ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh năng lượng khi lượng nước tích trữ ở các hồ thủy điện thấp, ngược lại nắng nóng khiến nhu cầu tiêu thụ điện tăng vọt. Do vậy, các nhà máy thủy điện cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan khí tượng để điều tiết, giữ nước tối đa trong các hồ chứa từ cuối mùa mưa năm nay, đảm bảo nguồn nước phát điện cho các tháng cao điểm nắng nóng năm 2027. Chính phủ cần kịp thời có những chính sách khuyến khích các mô hình điện mặt trời mái nhà để giảm nhu cầu tiêu thụ điện từ các hộ dân. Người dân và các doanh nghiệp sản xuất cần lên kế hoạch dịch chuyển khung giờ sản xuất tránh giờ cao điểm, sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả.
Thái Lan có thể thiệt hại 5,4 triệu tấn lúa
Tại Thái Lan, Trung tâm nghiên cứu Krungthai COMPASS của nước này ước tính hiện tượng El Nino kéo dài đến giữa năm 2027, nhưng tác động với nguồn cung lương thực kéo dài đến cuối năm 2028. Riêng lĩnh vực nông nghiệp, Thái Lan có thể chịu thiệt hại hơn 62 tỉ baht (khoảng 1,85 tỉ USD), tương đương 0,31% GDP do hơn 80% diện tích đất canh tác của Thái Lan nằm ngoài khu vực tưới tiêu, chủ yếu phụ thuộc vào lượng mưa.
Krungthai COMPASS cho biết: Tính đến ngày 6.6.2026, lượng nước sử dụng được trong các đập ở khu vực miền Trung chỉ đạt khoảng 28% (mức nguy cơ 30%). Điều này làm tăng rủi ro cho vụ lúa chính dự kiến ra thị trường vào cuối năm 2026 và lúa trái vụ ở miền Trung dự kiến thu hoạch trong nửa đầu năm 2027. Dự báo sản lượng lúa giảm 5,4 triệu tấn trị giá khoảng 1,3 tỉ USD, chiếm hơn 2/3 tổng thiệt hại trong lĩnh vực nông nghiệp. Ngay sau đó là mía, sản lượng giảm 12 triệu tấn, thiệt hại 340 triệu USD. Thứ ba là sắn, giảm 3,1 triệu tấn, gây tổn thất 300 triệu USD. Mặc dù giá một số mặt hàng nông sản có thể tăng do nguồn cung giảm nhưng sẽ không đủ để bù đắp cho sự sụt giảm sản lượng.
Dự kiến tại Thái Lan, El Nino sẽ khiến thu nhập nông dân giảm, làm suy yếu sức mua của hộ gia đình. Trong khi đó, chi phí nguyên vật liệu nông nghiệp tăng cao, gây áp lực lên ngành công nghiệp thực phẩm và chế biến nông sản, có thể đẩy lạm phát thực phẩm lên cao.
Trước những thách thức trên, báo cáo khuyến nghị: Đối với nông dân áp dụng các phương pháp tiết kiệm nước như tưới luân phiên khô và ướt, sử dụng các giống cây trồng chịu hạn và theo dõi sát sao dự báo thời tiết. Doanh nghiệp tăng cường an ninh nguyên liệu thô thông qua các hợp đồng kỳ hạn. Chính phủ đầu tư vào cơ sở hạ tầng tưới tiêu, phát triển hệ thống cảnh báo sớm và xây dựng cơ sở dữ liệu "Rủi ro khí hậu" để nâng cao khả năng phục hồi lâu dài.
Cường quốc sản xuất gạo số 1 thế giới là Ấn Độ cũng đã bắt đầu chuẩn bị cho những tình huống xấu. Tính đến ngày 5.7, diện tích gieo trồng lúa vụ hè mới đạt trên 6 triệu ha, giảm 0,93 triệu ha so với cùng kỳ năm ngoái. Tính đến hết tháng 6.2026, Ấn Độ có kho dự trữ kỷ lục là 43 triệu tấn; nhưng để ứng phó El Nino chính phủ nước này vừa quyết định tăng giá thu mua gạo dự trữ. Việc tăng cường thu mua dự trữ với giá cao đã đẩy giá trong nước và giá xuất khẩu gạo 5% tấm cũng tăng khoảng 7 USD/tấn.
Trong khi đó, nước nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới là Philippines dự báo khô hạn do El Nino gây thiệt hại khoảng 700.000 tấn lúa và mưa bão bất thường thiệt hại thêm 600.000 tấn. Gây nên tình trạng thiếu hụt lương thực nghiêm trọng, nâng tổng lượng gạo nhập khẩu trong năm 2026 lên 5,6 triệu tấn.
