Theo chính lời ông kể lại sau đó, "tội" lớn nhất của ông là dám đề xuất khai tử một dự án thua lỗ triền miên - dự án mang dấu ấn cá nhân sâu đậm của chính người đã chọn ông vào vị trí này.
Một tập đoàn khổng lồ, một cấu trúc quyền lực ẩn sau chức danh
Đây là một trong những tập đoàn gia đình lớn và kín tiếng bậc nhất châu Á - Tata Group của Ấn Độ, sở hữu hàng loạt công ty từ ô tô, thép, đến công nghệ, hoạt động tại hơn 100 quốc gia. Công ty mẹ của toàn bộ hệ sinh thái này, Tata Sons, có một cấu trúc sở hữu đặc biệt: khoảng 66% cổ phần thuộc về các quỹ từ thiện (Tata Trusts) - tức các quỹ tài chính hoạt động vì mục đích thiện nguyện, nhưng đồng thời nắm quyền kiểm soát công ty mẹ và qua đó chi phối toàn bộ tập đoàn. Các quỹ này khi đó do Ratan Tata - người đã dẫn dắt Tata Group hơn hai thập niên trước khi nghỉ hưu - đứng đầu.
Gia tộc Mistry, chủ sở hữu tập đoàn xây dựng lớn Shapoorji Pallonji, nắm giữ khoảng 18,4% cổ phần Tata Sons, trở thành nhóm cổ đông thiểu số lớn nhất bên ngoài các quỹ từ thiện. Năm 2012, sau quá trình cân nhắc kỹ lưỡng, Ratan Tata đích thân chọn Cyrus Mistry - người thừa kế của gia tộc Mistry - làm Chủ tịch mới của toàn bộ Tata Sons, chính thức trở thành người đứng đầu cả tập đoàn.
Cyrus Mistry (trái) bên cạnh Ratan Tata
Ngày 24/10/2016, chỉ vài phút trước cuộc họp hội đồng quản trị định kỳ của Tata Sons, Ratan Tata cùng một thành viên hội đồng khác thông báo với Cyrus Mistry rằng Tata Trusts đã quyết định đưa ra nghị quyết bãi nhiệm ông khỏi ghế Chủ tịch, và ông có thể chọn từ chức trước hoặc đối mặt với cuộc bỏ phiếu ngay tại cuộc họp. Cuộc bỏ phiếu diễn ra ngay sau đó, chính thức phế truất Mistry chỉ sau 4 năm tại vị. Đề xuất này không nằm trong chương trình nghị sự được công bố trước, và theo nhiều chuyên gia pháp lý, không đáp ứng đủ thời hạn thông báo hai tuần thường được yêu cầu đối với việc bãi nhiệm một chủ tịch.
Bức thư gây chấn động sau khi bị phế truất: Khi quyết định kinh doanh lý trí chạm vào di sản cá nhân
Sau khi bị phế truất, Mistry viết một bức thư gửi hội đồng quản trị Tata Sons, sau đó bị rò rỉ ra công chúng, với hàng loạt cáo buộc gây chấn động. Nổi bật nhất là cáo buộc liên quan đến Tata Nano - dự án ô tô giá siêu rẻ mang dấu ấn cá nhân sâu đậm của Ratan Tata, được xem như "đứa con tinh thần" của ông. Theo Mistry, dự án này liên tục thua lỗ, có thời điểm lên tới khoảng 1.000 crore rupee, không có triển vọng sinh lời rõ ràng, nhưng vẫn được duy trì. Ông cáo buộc một trong những lý do khiến dự án chưa bị khai tử là để tiếp tục cung cấp linh kiện cho một công ty xe điện khác - nơi chính Ratan Tata có cổ phần cá nhân.
Bức thư cũng nêu một tranh chấp pháp lý kéo dài với đối tác viễn thông Nhật Bản NTT DoCoMo, xuất phát từ những cam kết trong quá khứ mà Mistry cho là thiếu thận trọng, cuối cùng khiến Tata phải bồi thường hơn 1,17 tỷ USD theo phán quyết của một tòa trọng tài quốc tế tại London.
Nếu những cáo buộc trong bức thư của Mistry phản ánh đúng bản chất sự việc, câu chuyện này minh họa một vấn đề gốc rễ trong quản trị doanh nghiệp gia đình: khi người kế nhiệm cố gắng đưa ra một quyết định kinh doanh thuần túy lý trí - khai tử một dự án thua lỗ không có tương lai tài chính rõ ràng - nhưng quyết định đó vô tình chạm đến di sản cá nhân, thậm chí có thể là lợi ích tài chính riêng của chính người đã trao quyền lực cho mình, xung đột gần như là điều không thể tránh khỏi. Vấn đề ở đây không nằm ở năng lực đánh giá kinh doanh của người kế nhiệm, mà nằm ở việc liệu người trao quyền có thực sự sẵn sàng để "đứa con tinh thần" của chính mình bị đưa lên bàn mổ hay không.
Một góc nhìn cân bằng hơn: quy trình có vấn đề, nhưng quyền kiểm soát vẫn được pháp luật công nhận
Cần một góc nhìn cân bằng hơn trước khi kết luận đây đơn thuần là câu chuyện "người tốt bị hại". Cách thức phế truất - thông báo chỉ vài phút trước cuộc họp, không nằm trong chương trình nghị sự - rõ ràng có vấn đề nghiêm trọng về quy trình, và đây cũng chính là lý do khiến Tòa phúc thẩm doanh nghiệp quốc gia Ấn Độ (NCLAT) vào tháng 12/2019 từng ra phán quyết tuyên bố việc bãi nhiệm là bất hợp pháp và yêu cầu phục chức cho Mistry.
Nhưng đến tháng 3/2021, Tòa án Tối cao Ấn Độ đã đảo ngược hoàn toàn phán quyết đó, giữ nguyên quyết định bãi nhiệm ban đầu của hội đồng quản trị Tata Sons, đồng thời từ chối yêu cầu của phía Mistry về việc được bồi thường công bằng hơn cho cổ phần của gia tộc mình tại Tata Sons. Điều này cho thấy một thực tế quan trọng: dù quy trình phế truất có thể bị đặt dấu hỏi nghiêm túc về mặt hình thức, hệ thống pháp lý cao nhất của một quốc gia vẫn có thể công nhận quyền của nhóm cổ đông kiểm soát trong việc quyết định ai lãnh đạo công ty của họ. Đây là một thực tế pháp lý mà bất kỳ người kế nhiệm nào, dù được đích thân người tiền nhiệm lựa chọn, cũng cần hiểu rõ trước khi nhận vai trò. Cyrus Mistry qua đời trong một vụ tai nạn giao thông năm 2022, khép lại câu chuyện của ông bằng một kết cục buồn, không liên quan trực tiếp đến vụ tranh chấp.
Bài học cho người nhận vai trò kế nhiệm
Câu chuyện này để lại ba bài học quan trọng cho bất kỳ ai được mời vào vai trò lãnh đạo cao nhất tại một doanh nghiệp gia đình mà mình không phải là người sáng lập.
Một, trước khi nhận vai trò, cần hiểu rõ cấu trúc quyền lực thực sự đứng sau chức danh - ai mới là người thực sự có quyền bãi nhiệm mình, thông qua cơ chế sở hữu hay quỹ tín thác nào, và mối quan hệ giữa quyền lực đó với những "di sản cá nhân" mà người tiền nhiệm vẫn còn gắn bó.
Hai, khi buộc phải đưa ra quyết định kinh doanh ảnh hưởng trực tiếp đến một dự án tâm huyết của người đã trao quyền cho mình, cần có chiến lược truyền thông nội bộ và xây dựng đồng thuận thận trọng hơn nhiều so với một quyết định kinh doanh thông thường - bởi đây không còn đơn thuần là bài toán tài chính, mà là bài toán về cái tôi và di sản cá nhân.
Ba, một chức danh cao nhất trong một tập đoàn không đồng nghĩa với quyền lực cao nhất, nếu cấu trúc sở hữu phía sau vẫn nằm trong tay người khác. Đây là bài học mà bất kỳ ai đảm nhận vai trò CEO hay Chủ tịch "được thuê" tại một doanh nghiệp gia đình - dù tài năng đến đâu - cũng cần khắc cốt ghi tâm trước khi bắt đầu bất kỳ cuộc cải tổ nào.
Nếu bạn được chọn để lãnh đạo một doanh nghiệp gia đình, nhưng phát hiện ra rằng thứ đang kìm hãm sự phát triển của công ty lại chính là dự án tâm huyết của người đã chọn bạn vào vị trí đó, bạn sẽ chọn nói ra sự thật, hay chọn sự an toàn của chiếc ghế mình đang ngồi?
