Nếu để ý khi đi công viên, nhiều người sẽ nhận ra một điểm khá thú vị: Nhà vệ sinh công cộng hiếm khi được xây ở khu vực trung tâm, nơi có bãi cỏ lớn, hồ nước hay quảng trường. Thay vào đó, chúng thường nằm ở rìa công viên, sát vỉa hè, gần đường nội bộ, bãi đỗ xe hoặc các cổng ra vào.
Đây là một chi tiết quen thuộc đến mức nhiều người xem là điều hiển nhiên. Thế nhưng, ít ai biết vị trí này thực tế không phải được lựa chọn ngẫu nhiên mà là kết quả của nhiều nguyên tắc trong quy hoạch và thiết kế công viên.
Vậy vì sao nhà vệ sinh lại thường được đặt ở "rìa" thay vì ngay giữa công viên?
Ảnh minh hoạ Pinterest
Để việc bảo trì, vệ sinh thuận tiện hơn
Lý do đầu tiên liên quan đến vận hành.
Nhà vệ sinh công cộng là hạng mục cần được vệ sinh, thu gom rác, sửa chữa và bảo trì thường xuyên. Vì vậy, các đơn vị quản lý phải đảm bảo xe kỹ thuật hoặc nhân viên có thể tiếp cận nhanh chóng mà không làm ảnh hưởng đến dòng người đang vui chơi, đi dạo trong công viên.
Theo Prince George's County Park & Recreation Facilities Design Guidelines (Mỹ), các công trình vệ sinh nên được bố trí gần đường giao thông hoặc bãi đỗ xe để phương tiện phục vụ công tác bảo trì có thể tiếp cận dễ dàng. Hướng dẫn này cũng khuyến nghị cần có lối tiếp cận dành cho xe phục vụ bảo dưỡng, thay vì buộc phương tiện phải đi xuyên qua khu vực cảnh quan hoặc thảm cỏ.
Đặt ở nơi dễ nhìn thấy để tăng tính an toàn
Nghe có vẻ hơi ngược với suy nghĩ của nhiều người, nhưng các chuyên gia quy hoạch lại không khuyến khích đặt nhà vệ sinh ở những góc quá khuất.
Theo nguyên tắc CPTED (Crime Prevention Through Environmental Design) - mô hình thiết kế môi trường nhằm giảm nguy cơ tội phạm - lối ra vào nhà vệ sinh nên nằm ở khu vực có nhiều người qua lại, dễ quan sát từ đường đi chính hoặc các không gian công cộng.
Việc đặt nhà vệ sinh ở gần rìa công viên, gần tuyến đường hoặc lối đi chính giúp tăng khả năng quan sát tự nhiên, hạn chế các "điểm mù" và giảm nguy cơ xảy ra những hành vi mất an toàn.
Giúp người dân dễ tìm hơn
Một lý do khác đến từ chính trải nghiệm của người sử dụng.
Thực tế, nhiều người có nhu cầu đi vệ sinh ngay khi vừa đến công viên hoặc trước khi rời đi. Vì vậy, việc bố trí nhà vệ sinh gần cổng, bãi đỗ xe hoặc các tuyến đường chính sẽ giúp người sử dụng dễ tìm hơn so với việc phải đi sâu vào bên trong.
Theo Hiệp hội Kiến trúc Cảnh quan Hoa Kỳ (ASLA), một trong những nguyên tắc của thiết kế công viên là nhà vệ sinh cần được bố trí ở vị trí dễ nhìn thấy và dễ tiếp cận.
ASLA cho biết, việc đặt nhà vệ sinh gần đường phố hoặc dọc theo các tuyến đi bộ chính trong công viên sẽ giúp mọi người nhanh chóng xác định vị trí khi có nhu cầu, đặc biệt là gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi và người khuyết tật. Tổ chức này cũng nhấn mạnh nhà vệ sinh nên được kết hợp với hệ thống biển chỉ dẫn rõ ràng để người dân dễ dàng tìm thấy.
Bên trong nhà vệ sinh. Ảnh: public restroom company
Giữ không gian trung tâm cho các hoạt động công cộng
Ngoài yếu tố vận hành và an toàn, cách bố trí này còn liên quan đến tổ chức không gian.
Ở hầu hết các công viên, khu vực trung tâm thường được ưu tiên cho quảng trường, bãi cỏ, hồ nước, sân chơi trẻ em hoặc các không gian sinh hoạt cộng đồng - nơi tập trung đông người và đóng vai trò là điểm nhấn cảnh quan.
Trong khi đó, nhà vệ sinh là công trình hạ tầng kỹ thuật, cần hệ thống cấp thoát nước, điện, khu vực chứa rác và không gian phục vụ bảo trì. Vì vậy, nhiều hướng dẫn quy hoạch lựa chọn bố trí chúng ở khu vực ven công viên, vừa thuận tiện kết nối hạ tầng, vừa hạn chế ảnh hưởng đến các không gian sinh hoạt chính.
Thực tế, nhiều tài liệu hướng dẫn thiết kế công viên của các địa phương tại Mỹ cũng đều thể hiện xu hướng ưu tiên đặt các công trình dịch vụ như nhà vệ sinh gần đường, bãi xe hoặc cổng vào thay vì ở giữa các khu vực cảnh quan.
Bởi vậy, việc nhà vệ sinh thường nằm sát vỉa hè hoặc ở rìa công viên không phải là sự sắp xếp ngẫu nhiên. Đằng sau vị trí tưởng chừng rất "bình thường" ấy là sự cân nhắc giữa nhiều yếu tố như vận hành, an toàn, khả năng tiếp cận và tổ chức cảnh quan. Chính vì thế, ở nhiều công viên, khu vực trung tâm sẽ được dành cho các hoạt động vui chơi, nghỉ ngơi, còn những hạng mục phục vụ như nhà vệ sinh sẽ được bố trí ở những vị trí thuận tiện hơn cho cả người sử dụng lẫn công tác quản lý.
Nguồn: ASLA, Prince George's County Park & Recreation Facilities Design Guidelines, IOP Conference Series.
