Mùi khói khét lẹt ngai ngái pha lẫn hương nhang trầm dường như đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗi người Việt chúng ta mỗi dịp giỗ chạp hay rằm, mùng một. Nhiều người bảo thời buổi văn minh rồi, đốt vàng mã làm gì cho ô nhiễm và lãng phí, người khuất mặt khuất mày đâu có dùng được.
Thế nhưng, cứ đến ngày lễ Tết, các bà các mẹ vẫn cẩn thận gấp từng xấp tiền vàng, lầm rầm khấn vái rồi hóa tro. Đằng sau những xấp giấy viền kim tuyến ấy, đằng sau đốm lửa bập bùng sáng rực cả một góc sân ấy, là cả một chiều dài văn hóa, là sợi dây tâm linh bền chặt và là những khoảnh khắc gia đạo ấm áp không trường lớp nào dạy được.
Ngọn lửa bập bùng sưởi ấm sợi dây âm dương và mang lại sự "An" trong thực tại
Người phương Đông chúng ta trọng tình nghĩa, tin vào sự gắn kết vô hình giữa người sống và người đã khuất với quan niệm "trần sao âm vậy". Việc hóa vàng, nói một cách chân thật nhất, không hẳn là sự mê tín mù quáng mong cầu trúng số hay phát tài, mà nó là một liệu pháp tâm lý dân gian đầy tính nhân văn.
Khi một người con, người cháu tự tay châm điếu thuốc dở, rót chén rượu nhạt lên đám tro tàn cháy đỏ rực, đó là lúc họ đang cụ thể hóa nỗi nhớ thương của mình. Những xấp giấy bỗng chốc trở thành một phương tiện giao tiếp, một dòng tin nhắn gửi về miền ký ức.
Trong cái khoảnh khắc nhìn tàn tro cuộn lên theo gió vút lơ lửng giữa không trung, người ta tìm thấy một sự an yên đến lạ kỳ trong lòng. Họ tin rằng ông bà tổ tiên đã "nhận" được tấm lòng thành, đã chứng giám cho sự hiếu thuận của con cháu. Giữa bộn bề lo toan cơm áo gạo tiền, ngọn lửa hóa vàng như một nút tạm dừng, kéo con người ta chậm lại để nhớ về cội nguồn, để thấy lòng mình dịu lại và có thêm điểm tựa tinh thần vững chãi bước tiếp trong thực tại.
"Mẹ ơi, gửi đồ cho ông bà bằng cách nào?" - Khoảnh khắc giáo dục nếp nhà tự nhiên nhất
Có một góc nhìn rất đời thường mà ít ai để ý, lò đốt vàng mã lại chính là lớp học vỡ lòng về gia đạo cho những đứa trẻ. Hình ảnh quen thuộc nhất trong các gia đình là khi khấn vái xong, lũ trẻ con thường tranh nhau cầm que cời tàn giấy, mắt háo hức nhìn ngọn lửa ăn dần từng tờ tiền ngũ sắc.
Cứ thế, những câu hỏi ngây ngô bắt đầu bật ra: "Mẹ ơi sao mình phải đốt tiền giả?", "Đốt thế này ông nội có mặc được áo không hở mẹ?"... Và rồi, trong tiếng lách tách của lửa, người lớn bắt đầu kể chuyện. Mẹ kể cho con nghe ngày xưa ông nội thích uống trà gì, bà ngoại hay mặc chiếc áo màu nào. Người bố thì cẩn thận dạy con cách gắp từng tờ giấy thả vào chậu sao cho khỏi bay lung tung, nhắc con phải chắp tay xá cẩn thận khi lửa tàn.
Không cần những bài giảng đạo lý sáo rỗng, ngay tại khoảnh khắc chờ đợi đám tro tàn nguội bớt ấy, lòng hiếu thảo, sự kính trọng tiền nhân và lịch sử của cả một gia đình được trao truyền qua các thế hệ một cách tự nhiên và mộc mạc nhất. Đứa trẻ lớn lên mang theo cả mùi khói ngai ngái ấy vào miền ký ức, để biết mình là ai và từ đâu đến.
Hóa vàng thời nay: Đốt một chút thôi, để lòng thành hóa tro bụi bay về cõi nhớ
Tất nhiên, cuộc sống hiện đại mang đến những góc nhìn đa chiều và thực tế hơn. Chúng ta không thể phủ nhận việc lạm dụng đốt vàng mã, sắm sanh nhà lầu xe hơi giấy khổng lồ gây ra sự lãng phí tài chính và ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống.
Nhiều người trẻ ngày nay đã có sự chuyển dịch trong tư duy thực hành tín ngưỡng. Thay vì mua mâm cao cỗ đầy, đốt giấy tiền hàng núi, họ chọn cách tối giản hơn. Chỉ cần một xấp tiền vàng tượng trưng, một nén nhang thơm và một đĩa hoa quả sạch sẽ. Chữ "Hiếu" bây giờ được hiểu rộng hơn: Là sống tử tế ở hiện tại, lo lắng chăm sóc cho ông bà cha mẹ khi còn sống, và giữ một nếp nhà êm ấm.
Việc đốt vàng mã vẫn được duy trì, nhưng ở một mức độ chừng mực, tinh tế. Nó không còn là một cuộc đua khoe mẽ sự thành tâm bằng vật chất, mà quay trở về đúng với bản chất sơ khai của nó: một nét văn hóa, một nghi thức nhỏ để xoa dịu tâm hồn và bày tỏ sự tri ân. Cuối cùng, dù là đốt nhiều hay đốt ít, ngọn lửa ấy cũng chỉ có một nhiệm vụ duy nhất: Soi sáng cái "Tâm" của người ở lại.
