ThS.BS Nguyễn Ngọc Anh Tuấn, Viện Pasteur TP HCM, cho biết dù không lây lan mạnh qua không khí như Covid-19 hay sởi, virus Nipah vẫn nằm trong nhóm bệnh ưu tiên hàng đầu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) do tỷ lệ tử vong cực cao, dao động 40-75%. Tại khu vực Đông Nam Á, mầm bệnh này đã được tìm thấy trên loài dơi ăn quả Pteropus tại nhiều quốc gia lân cận như Campuchia, Thái Lan, tiềm ẩn nguy cơ xâm nhập nếu không được giám sát chặt chẽ.
Khác với các bệnh hô hấp phổ biến, virus Nipah có cơ chế lây truyền phức tạp hơn. Trong tự nhiên, dơi ăn quả là ổ chứa chính, từ đó virus lây qua các vật chủ trung gian như lợn, dê, chó, mèo khi chúng ăn phải trái cây nhiễm dịch tiết của dơi. Con người nhiễm bệnh chủ yếu do tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ động vật bệnh hoặc tiêu thụ thực phẩm, nước uống bị nhiễm bẩn.
Ngoài ra, việc tiếp xúc gần với dịch tiết của bệnh nhân cũng là nguồn lây đáng kể trong gia đình và bệnh viện. Bác sĩ Tuấn lưu ý hệ số lây nhiễm cơ bản của Nipah thấp hơn 1 nên dịch thường chỉ khu trú trong nhóm nhỏ, song cơ chế lây qua thực phẩm tươi sống khiến việc phòng ngừa đòi hỏi sự cẩn trọng đặc biệt từ cộng đồng.
Dấu hiệu ban đầu của nhiễm Nipah thường không đặc hiệu, dễ nhầm lẫn với cúm thông thường như sốt, đau đầu, đau cơ và đau họng. Tuy nhiên, bệnh có thể tiến triển thần tốc sang các bệnh cảnh hô hấp nặng hoặc viêm não cấp tính. Chuyên gia cảnh báo người bệnh có thể rơi vào tình trạng chóng mặt, rối loạn ý thức và co giật, tiến triển đến hôn mê chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ. Đáng chú ý, khoảng 20% người sống sót sau viêm não cấp tính phải gánh chịu các di chứng thần kinh lâu dài như rối loạn co giật hoặc thay đổi tính cách.
Trong bối cảnh chưa có vũ khí đặc hiệu là vaccine hay thuốc điều trị, việc cắt đứt các mắt xích lây truyền là biện pháp bảo vệ duy nhất. Người dân cần tuyệt đối không ăn các loại quả có dấu hiệu bị chim, dơi cắn, đồng thời phải rửa sạch và gọt vỏ kỹ trái cây tươi. Các loại nước nhựa cây như mật thốt nốt phải được đun sôi trước khi sử dụng. Đối với những người chăn nuôi hoặc tiếp xúc với động vật, việc đeo găng tay và mặc quần áo bảo hộ khi xử lý gia súc bệnh là bắt buộc. Bên cạnh đó, việc rửa tay thường xuyên bằng xà phòng sau khi chăm sóc người bệnh hoặc thăm thân cũng giúp giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm chéo.
Nhân viên y tế xét nghiệm tại Viện Pasteur TP HCM. Ảnh: Quỳnh Trần
Tại Việt Nam, công tác giám sát đang được siết chặt tại các cửa khẩu, cơ sở y tế và cộng đồng để kịp thời thu dung, điều trị nếu phát hiện ca nghi nhiễm. Hiện Viện Pasteur TP HCM đã hoàn thiện các quy trình kỹ thuật, sẵn sàng nhân lực và vật tư để thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu như RT-PCR hay ELISA. Bác sĩ Tuấn khẳng định, việc nâng cao nhận thức và duy trì thói quen vệ sinh ăn uống chính là chìa khóa để ngăn chặn virus Nipah xâm nhập và lây lan trong cộng đồng.
