Không ít bệnh lý nguy hiểm không xuất hiện một cách đột ngột mà âm thầm phát đi những tín hiệu cảnh báo từ rất sớm. Với huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT), đôi khi "lời kêu cứu" đầu tiên lại đến từ chính bàn chân và cẳng chân.
Bàn chân bỗng sưng to, đôi giày quen thuộc trở nên chật hơn, bắp chân đau tức khi đi bộ, một bên chân luôn lạnh bất thường hoặc da chuyển màu tím tái... Nhiều người cho rằng đây chỉ là biểu hiện của mệt mỏi, tuổi tác hay tuần hoàn máu kém nên tự ngâm chân, xoa bóp để giảm khó chịu.
Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo, nếu nguyên nhân là huyết khối tĩnh mạch sâu, việc chủ quan hoặc xoa bóp mạnh có thể khiến cục máu đông bong ra, di chuyển lên phổi và gây thuyên tắc phổi - một biến chứng có thể đe dọa tính mạng.
Vì sao cục máu đông thường hình thành ở chân?
Hệ tĩnh mạch ở chân phải đưa máu từ vị trí thấp nhất của cơ thể trở về tim. Quá trình này không chỉ phụ thuộc vào hoạt động của tim mà còn nhờ sự co bóp của cơ bắp chân, được ví như một "máy bơm" tự nhiên.
Khi đi bộ hoặc vận động, cơ bắp chân liên tục co giãn, giúp máu lưu thông. Ngược lại, nếu ngồi hoặc đứng quá lâu, dòng máu sẽ chảy chậm hơn, tạo điều kiện để cục máu đông hình thành.
Theo các chuyên gia, ba yếu tố chính làm tăng nguy cơ huyết khối gồm:
Máu lưu thông chậm.
Thành mạch máu bị tổn thương.
Máu ở trạng thái tăng đông.
Khi ba yếu tố này kết hợp, nguy cơ hình thành huyết khối sẽ tăng đáng kể.
5 dấu hiệu ở chân có thể cảnh báo huyết khối
1. Chỉ một bên chân bị sưng
Sưng cả hai chân có thể liên quan đến nhiều bệnh lý khác nhau. Tuy nhiên, nếu chỉ một bên mắt cá hoặc bắp chân sưng rõ rệt, tất hằn sâu trên da hoặc ấn vào để lại vết lõm lâu hồi phục, đây là dấu hiệu cần được lưu ý.
Nguyên nhân là cục máu đông làm tắc dòng chảy của tĩnh mạch sâu, khiến máu và dịch mô ứ lại ở chi dưới.
2. Một bên chân tê, nặng hoặc châm chích kéo dài
Tê chân do ngồi lâu thường sẽ cải thiện sau khi vận động vài phút. Ngược lại, nếu cảm giác tê, nặng chân hoặc ngứa ran kéo dài, kèm theo sưng và yếu chân thì có thể liên quan đến rối loạn tuần hoàn.
Khi máu lưu thông kém, áp lực trong mô tăng lên, chèn ép các dây thần kinh xung quanh và gây ra những triệu chứng này.
3. Một bàn chân luôn lạnh hơn bên còn lại
Nhiều người có thói quen chân tay lạnh, nhưng nếu chỉ một bên chân lạnh rõ rệt hơn bên kia thì không nên chủ quan.
Trong khám lâm sàng, bác sĩ thường đánh giá nhiệt độ da, màu sắc da và mạch mu chân ở hai bên để phát hiện tình trạng giảm tưới máu hoặc rối loạn tuần hoàn chi dưới.
4. Da đổi màu bất thường
Nếu vùng bắp chân hoặc bàn chân chuyển sang màu đỏ sẫm, tím tái hoặc xanh tím và không cải thiện khi kê cao chân, đây có thể là dấu hiệu máu đang bị ứ trệ.
Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng thiếu oxy kéo dài có thể làm tổn thương da, dẫn tới loét, nhiễm trùng hoặc vết loét mạn tính.
5. Đau bắp chân khi đi bộ nhưng nghỉ thì đỡ
Đây là triệu chứng thường bị nhầm với đau cơ.
Ở những người mắc bệnh động mạch chi dưới, lượng máu vẫn đủ khi nghỉ ngơi. Nhưng khi đi bộ, cơ cần nhiều oxy hơn, trong khi dòng máu không đáp ứng được, gây đau, căng tức hoặc nặng bắp chân.
Triệu chứng này được gọi là đau cách hồi, một dấu hiệu điển hình của thiếu máu động mạch chi dưới.
Nghi ngờ có huyết khối, tuyệt đối không tự xoa bóp
Một sai lầm phổ biến là dùng lực mạnh để massage hoặc chườm nóng vùng chân đang sưng đau với hy vọng "làm tan cục máu đông".
Thực tế, huyết khối không phải là khối cơ bị co cứng. Việc xoa bóp mạnh có thể khiến cục máu đông bong khỏi thành mạch, theo dòng máu lên phổi và gây thuyên tắc phổi – tình trạng cấp cứu có nguy cơ tử vong cao.
Nếu nghi ngờ huyết khối, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được đánh giá thay vì tự xử lý tại nhà.
Làm thế nào để chẩn đoán?
Phương pháp được sử dụng phổ biến hiện nay là siêu âm Doppler mạch máu chi dưới.
Kỹ thuật này giúp bác sĩ quan sát trực tiếp dòng máu trong tĩnh mạch, phát hiện cục máu đông, đánh giá mức độ tắc nghẽn cũng như khả năng lưu thông của mạch máu.
Tùy từng trường hợp, bác sĩ sẽ chỉ định điều trị bằng thuốc chống đông, thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp mạch nếu cần thiết.
Những ai có nguy cơ cao?
Huyết khối tĩnh mạch sâu không chỉ gặp ở người lớn tuổi mà còn có thể xảy ra ở nhiều nhóm đối tượng khác như:
Người ngồi làm việc văn phòng nhiều giờ liên tục.
Lái xe đường dài.
Người đứng lâu trong công việc.
Bệnh nhân sau phẫu thuật hoặc phải nằm bất động. Người bị gãy xương.
Người thừa cân, béo phì.
Người hút thuốc lá.
Người uống quá ít nước.
Đặc biệt, nguy cơ tăng cao sau các cuộc phẫu thuật chỉnh hình lớn nếu người bệnh không được vận động sớm và dự phòng huyết khối theo hướng dẫn của bác sĩ.
Chủ động phòng ngừa bằng những thói quen đơn giản
Các chuyên gia khuyến cáo, phòng ngừa huyết khối không đòi hỏi những biện pháp quá phức tạp mà bắt đầu từ việc duy trì lưu thông máu mỗi ngày.
Nên đứng dậy đi lại sau mỗi 40-60 phút nếu phải ngồi lâu, thường xuyên nhón gót, gập cổ chân hoặc đi bộ tại chỗ để kích hoạt "máy bơm" cơ bắp chân. Đồng thời, cần uống đủ khoảng 1,5-2 lít nước mỗi ngày (hoặc nhiều hơn khi thời tiết nóng hay vận động nhiều), hạn chế mặc quần áo hoặc phụ kiện bó chặt vùng bắp chân trong thời gian dài.
Nếu xuất hiện tình trạng sưng đau một bên chân, da đổi màu hoặc đau bắp chân khi đi lại, người bệnh nên đi khám sớm để được chẩn đoán. Việc phát hiện và điều trị huyết khối ngay từ giai đoạn đầu có thể giúp ngăn ngừa những biến chứng nguy hiểm như thuyên tắc phổi, bảo vệ tính mạng người bệnh.
