Alzheimer là bệnh thoái hóa thần kinh mạn tính, gây suy giảm trí nhớ và khả năng tự chăm sóc ở người cao tuổi. Bệnh chiếm 60-80% các trường hợp sa sút trí tuệ.
Theo WHO, năm 2021, thế giới có hơn 57 triệu người sống chung với Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ. Tại Việt Nam, năm 2021, cứ 100.000 người có khoảng 110 người mắc Alzheimer.
Bác sĩ Huỳnh Trần An Khương, Chuyên viên Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, cho biết nhiều nghiên cứu gần đây ghi nhận việc tiêm một số vaccine như cúm, phế cầu, zona có thể góp phần giảm nguy cơ sa sút trí tuệ và Alzheimer ở người lớn tuổi.
Người cao tuổi tập thể dục tại công viên ở TP HCM. Ảnh: Khánh Hòa
Vaccine zona
Nghiên cứu công bố trên Nature Medicine năm 2024 cho thấy người tiêm vaccine zona có nguy cơ sa sút trí tuệ và Alzheimer thấp hơn so với người không tiêm. Hiệu quả này rõ hơn ở nhóm tiêm đủ hai liều, đặc biệt với vaccine zona thế hệ mới Shingrix của GSK.
Một nghiên cứu tiếp theo của cùng nhóm, công bố trên NPJ Vaccines năm 2025, ghi nhận tỷ lệ chẩn đoán sa sút trí tuệ giảm 18% trong vòng 18 tháng ở những người đã tiêm vaccine zona.
Vaccine cúm
Nhiều nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên quan giữa vaccine cúm và nguy cơ Alzheimer thấp hơn. Theo nghiên cứu của UTHealth Houston, công bố trên Journal of Alzheimer’s Disease tháng 6/2022, tiêm vaccine cúm có liên quan đến mức giảm khoảng 40% nguy cơ mắc Alzheimer. Nghiên cứu được thực hiện trên 935.887 người đã tiêm vaccine cúm và 935.887 người không tiêm.
Các nhà khoa học cho rằng vaccine cúm có thể giúp "huấn luyện" hệ miễn dịch, tăng khả năng chống lại mầm bệnh, từ đó giảm viêm liên quan hệ thần kinh trung ương. Vaccine cũng có thể góp phần hạn chế tổn thương mạch máu não và hỗ trợ tế bào miễn dịch dọn dẹp các protein bất thường như amyloid-beta.
Amyloid-beta là các đoạn peptide được tạo ra từ protein tiền thân amyloid trên màng tế bào thần kinh. Khi tích tụ quá mức, đặc biệt là dạng Aβ42, chúng có thể kết tụ thành mảng amyloid bên ngoài tế bào thần kinh, một đặc điểm thường được ghi nhận trong bệnh Alzheimer.
Dù vẫn cần thêm nghiên cứu lâm sàng để xác định cơ chế chính xác, vaccine cúm được xem là biện pháp phòng bệnh dễ tiếp cận, chi phí thấp, an toàn và có thể mang lại lợi ích lâu dài cho sức khỏe não bộ. Tuy nhiên, tỷ lệ tiêm vaccine cúm ở người cao tuổi, nhóm có nguy cơ sa sút trí tuệ cao, vẫn còn thấp.
Người cao tuổi tiêm cúm phòng bệnh tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Hoàng Dương
Vaccine phế cầu
Nghiên cứu đăng trên Journal of Alzheimer’s Disease năm 2023 cho thấy nguy cơ Alzheimer giảm 27% ở người trưởng thành đã tiêm vaccine phế cầu. Nghiên cứu phân tích dữ liệu của hơn 1,65 triệu người trong giai đoạn 2009-2019, với thời gian theo dõi lên đến 8 năm.
Một phân tích gộp công bố năm 2025 trên tạp chí Age and Ageing, tổng hợp dữ liệu từ 21 nghiên cứu với 104 triệu người tham gia, cũng ghi nhận mối liên quan giữa tiêm vaccine phế cầu và nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn.
Giới khoa học cho rằng lợi ích của vaccine không chỉ nằm ở phòng nhiễm trùng, mà còn có thể liên quan đến giảm viêm và điều hòa miễn dịch, từ đó góp phần bảo vệ não bộ. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện nay là nghiên cứu quan sát, cần thêm thử nghiệm lâm sàng để khẳng định hiệu quả và cơ chế.
"Chủ động tiêm phòng các bệnh như cúm, phế cầu, zona thần kinh, bạch hầu, ho gà không chỉ giúp phòng bệnh cấp tính, mà còn là chiến lược bảo vệ sức khỏe tổng thể khi về già", bác sĩ Khương nói.
Theo bác sĩ, hệ miễn dịch suy yếu dần theo tuổi. Khi tuổi càng cao, miễn dịch tự nhiên và khả năng bảo vệ từ các mũi tiêm thời thơ ấu đều giảm, khiến người trưởng thành, người cao tuổi dễ mắc các bệnh truyền nhiễm như cúm, viêm phổi do phế cầu, zona thần kinh.
Nguy cơ này cao hơn ở người có bệnh nền như tim mạch, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Vì vậy, người trưởng thành, đặc biệt nhóm nguy cơ cao, nên chủ động tiêm phòng đầy đủ để bảo vệ sức khỏe và giảm biến chứng lâu dài.
