Compa là một trong những dụng cụ học tập quen thuộc với học sinh, sinh viên và những người làm trong lĩnh vực kỹ thuật, kiến trúc. Chỉ với hai chân nối với nhau bằng một khớp xoay, chiếc compa có thể tạo ra những đường tròn gần như hoàn hảo.
Điều tưởng chừng đơn giản này lại dựa trên một nguyên lý hình học cơ bản đã được con người áp dụng từ hàng nghìn năm trước.
Vậy vì sao compa có thể vẽ được hình tròn một cách chính xác?
Hình tròn được tạo nên từ những điểm cách đều một tâm
Theo định nghĩa trong hình học, hình tròn là tập hợp tất cả các điểm nằm trên cùng một mặt phẳng và có khoảng cách bằng nhau đến một điểm cố định, gọi là tâm.
Khoảng cách từ tâm đến mọi điểm trên đường tròn được gọi là bán kính. Điều này có nghĩa, nếu có một điểm luôn giữ nguyên khoảng cách đến tâm trong suốt quá trình di chuyển, quỹ đạo mà điểm đó tạo ra chính là một đường tròn.
Đây chính là nguyên lý hoạt động của chiếc compa.
Cấu tạo của compa giúp giữ bán kính luôn cố định
Một chiếc compa thông thường gồm hai chân được nối với nhau bằng một khớp xoay ở phía trên.
Một chân có đầu nhọn bằng kim loại để cắm cố định vào giấy. Chân còn lại gắn đầu bút chì hoặc ngòi mực dùng để vẽ. Khi mở compa, khoảng cách giữa hai chân chính là bán kính của hình tròn cần vẽ. Sau khi cắm chân kim xuống giấy, người dùng chỉ cần xoay chân bút quanh điểm cố định đó.
Trong suốt quá trình xoay, khoảng cách giữa hai chân không thay đổi. Vì đầu bút luôn cách tâm một khoảng bằng nhau nên mọi điểm được tạo ra đều nằm trên cùng một đường tròn.
Chỉ với hai chân nối với nhau bằng một khớp xoay, chiếc compa có thể tạo ra những đường tròn gần như hoàn hảo. (Ảnh: Văn phòng phẩm Sơn Ca)
Bí mật nằm ở khớp xoay
Khớp xoay là bộ phận quan trọng nhất của compa.
Nhờ cơ cấu này, hai chân có thể quay quanh trục một cách linh hoạt nhưng vẫn giữ nguyên khoảng cách đã điều chỉnh.
Nếu khớp xoay quá lỏng, khoảng cách giữa hai chân sẽ thay đổi, khiến hình tròn bị méo. Ngược lại, nếu khớp đủ chắc chắn, bán kính luôn được giữ ổn định và đường tròn sẽ có độ chính xác cao.
Vì sao chỉ cần xoay một vòng compa là thành hình tròn?
Khi đầu bút quay quanh chân kim đúng một vòng 360 độ, nó sẽ lần lượt đi qua mọi vị trí có cùng khoảng cách đến tâm.
Toàn bộ các điểm này ghép lại tạo thành một đường cong khép kín. Đây chính là đường tròn theo định nghĩa của hình học.
Nếu chỉ xoay một phần vòng tròn, compa sẽ tạo ra một cung tròn. Góc xoay càng lớn thì cung tròn càng dài, và khi hoàn thành đủ 360 độ sẽ thu được một hình tròn hoàn chỉnh.
Những chức năng khác của Compa
Ngoài chức năng vẽ đường tròn, compa còn được dùng để:
Xác định và sao chép khoảng cách giữa hai điểm.
Chia đoạn thẳng thành các phần bằng nhau.
Vẽ các cung tròn trong thiết kế kỹ thuật.
Dựng các hình học như tam giác đều, lục giác đều hay đa giác nội tiếp.
Hỗ trợ đo đạc trên bản đồ và bản vẽ kỹ thuật.
Chính vì vậy, compa là dụng cụ quan trọng trong nhiều lĩnh vực từ giáo dục đến xây dựng và thiết kế.
Những chiếc compa sơ khai đã xuất hiện từ thời Hy Lạp và La Mã cổ đại. Khi đó, dụng cụ này chủ yếu được làm bằng đồng, sắt hoặc gỗ.
Qua nhiều thế kỷ, compa trở thành công cụ không thể thiếu trong toán học , kiến trúc, cơ khí, mỹ thuật và bản đồ học. Dù ngày nay phần mềm thiết kế trên máy tính có thể tạo hình tròn chỉ bằng vài thao tác, compa vẫn được sử dụng rộng rãi nhờ tính đơn giản, chính xác và tiện lợi.
