Tờ New York Times (NYT) cho hay nếu theo dõi các cuộc thảo luận về sức khỏe và tuổi thọ trong thời gian gần đây, độc giả sẽ dễ dàng bắt gặp một cái tên xuất hiện với tần suất ngày càng dày đặc: mitochondria, hay còn gọi là ti thể.
Từ Bộ trưởng Y tế Mỹ Robert F. Kennedy Jr., bác sĩ Casey Means, các startup công nghệ sinh học cho đến cộng đồng biohacker ở Thung lũng Silicon, tất cả đều đang nhắc đến ti thể như một "chìa khóa" mới để kéo dài tuổi thọ khỏe mạnh.
Không phải ngẫu nhiên mà một bào quan từng chỉ được biết đến qua sách giáo khoa sinh học lại trở thành tâm điểm của ngành công nghiệp trường thọ (longevity) trị giá hàng chục tỷ USD. Tuy nhiên, đằng sau làn sóng quan tâm này, khoa học lại đưa ra một câu trả lời thận trọng hơn nhiều so với những lời quảng bá trên mạng xã hội.
Nhà máy điện của tế bào
Trong nhiều thập kỷ, ti thể được mô tả đơn giản là "nhà máy điện" của tế bào. Chúng chuyển hóa thức ăn thành ATP, nguồn năng lượng giúp mọi tế bào trong cơ thể hoạt động. Nhưng các nghiên cứu trong khoảng hai thập kỷ qua cho thấy vai trò của ti thể lớn hơn rất nhiều. Chúng tham gia điều hòa miễn dịch, gửi tín hiệu giữa các cơ quan thông qua những peptide đặc biệt, kiểm soát quá trình sửa chữa và dọn dẹp bên trong tế bào, đồng thời quyết định thời điểm một tế bào nên tiếp tục tồn tại hay tự hủy.
Chính vì đảm nhiệm quá nhiều chức năng quan trọng, ti thể ngày càng được xem là một trung tâm điều phối chuyển hóa của cơ thể chứ không chỉ là cỗ máy sản xuất năng lượng.
Điều khiến giới nghiên cứu longevity đặc biệt quan tâm là chức năng của ti thể suy giảm theo tuổi tác. Khi sản xuất ATP, ti thể đồng thời tạo ra các phân tử phản ứng oxy hóa, còn gọi là ROS. Với lượng vừa phải, ROS đóng vai trò tín hiệu giúp tế bào kích hoạt các cơ chế sửa chữa.
Tuy nhiên, theo thời gian, khi hệ thống tái chế và dọn dẹp của tế bào hoạt động kém hiệu quả hơn, ROS tích tụ nhiều hơn, gây tổn thương DNA, protein và chính các ti thể. Hệ quả là tế bào tạo ra ít năng lượng hơn, viêm tăng lên và nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính cũng cao hơn.
Điều này từng dẫn đến một giả thuyết nổi tiếng rằng lão hóa chủ yếu bắt nguồn từ sự suy giảm của ti thể. Nhưng đến nay, giới khoa học vẫn chưa thống nhất.
Giáo sư Vamsi Mootha, chuyên gia sinh học hệ thống tại Trường Y Harvard, gọi đây là "câu hỏi tỷ USD" của lĩnh vực nghiên cứu ti thể: Liệu ti thể là nguyên nhân khiến cơ thể già đi, hay đơn giản chúng chỉ là nạn nhân của quá trình lão hóa?
Đó là điểm khác biệt giữa khoa học và những lời quảng bá trên mạng xã hội. Trong khi nhiều influencer khẳng định chỉ cần "tăng cường ti thể" là có thể trẻ lâu hơn, các nhà nghiên cứu cho rằng bằng chứng hiện nay vẫn chưa đủ để đi đến kết luận như vậy.
Dù chưa thể khẳng định ti thể là chìa khóa duy nhất của tuổi thọ, các nghiên cứu lại khá thống nhất ở một điểm: những thói quen sống lành mạnh giúp ti thể hoạt động hiệu quả hơn.
Một nghiên cứu trên người được các chuyên gia đánh giá cao đã tiến hành sinh thiết cơ đùi trước và sau chương trình tập luyện kéo dài tám tuần. Kết quả cho thấy số lượng ti thể trong tế bào cơ tăng lên, đồng thời chất lượng hoạt động của chúng cũng được cải thiện rõ rệt. Điều đáng chú ý là cả các bài tập sức bền lẫn tập kháng lực đều mang lại lợi ích, trong khi việc kết hợp cả hai hình thức cho kết quả tốt nhất.
Theo các nhà khoa học, tập luyện thực chất tạo ra một mức độ căng thẳng rất nhỏ đối với ti thể. Chính áp lực này lại kích hoạt cơ thể sản xuất những ti thể mới khỏe mạnh hơn và loại bỏ các ti thể đã suy yếu. Đây là hiện tượng được gọi là "mitohormesis", tức việc một lượng stress sinh học vừa đủ có thể mang lại lợi ích lâu dài.
Giấc ngủ cũng đóng vai trò không kém phần quan trọng. Nhiều chuyên gia cho rằng khoảng thời gian ngủ là lúc các ti thể tiến hành quá trình sửa chữa, loại bỏ những thành phần bị hư hại trong ngày và chuẩn bị cho chu kỳ hoạt động tiếp theo. Điều này giúp giải thích vì sao ngủ đủ từ 7 đến 8 giờ mỗi đêm luôn nằm trong danh sách những yếu tố có lợi cho sức khỏe và tuổi thọ ở hầu hết các nghiên cứu lớn.
Về dinh dưỡng, bằng chứng hiện nay không ủng hộ các chế độ ăn cực đoan như nhiều trào lưu trên mạng. Các chuyên gia khuyến nghị một chế độ ăn cân bằng với carbohydrate giàu chất xơ, chất béo từ các nguồn chất lượng như cá, quả bơ, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt để cung cấp nguyên liệu cho quá trình tạo năng lượng của ti thể.
Những liệu pháp ăn theo
Trong khi đó, thị trường thực phẩm bổ sung đang phát triển với tốc độ rất nhanh nhờ làn sóng quan tâm đến ti thể. Những cái tên như Coenzyme Q10, Urolithin A, NMN hay các chất giúp tăng NAD+ liên tục được quảng bá như những "vũ khí chống lão hóa". Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng tích cực mới dừng ở các nghiên cứu trên động vật hoặc mô hình tế bào. Các thử nghiệm trên người đến nay vẫn chưa chứng minh rõ ràng rằng những sản phẩm này có thể kéo dài tuổi thọ hoặc cải thiện sức khỏe một cách đáng kể ở người khỏe mạnh.
Thậm chí, một số nghiên cứu còn cho thấy việc bổ sung liều cao các chất chống oxy hóa như vitamin C hay vitamin E không mang lại lợi ích như kỳ vọng, thậm chí trong một số trường hợp còn dẫn đến kết quả bất lợi. Điều này phản ánh một sự thay đổi lớn trong nhận thức của giới khoa học: cơ thể không cần loại bỏ hoàn toàn ROS, bởi một lượng nhỏ các phân tử này lại đóng vai trò tín hiệu quan trọng để kích hoạt các cơ chế tự sửa chữa.
Các liệu pháp đang rất thịnh hành như tắm nước đá, xông hơi hay chiếu ánh sáng đỏ cũng rơi vào tình trạng tương tự. Dù có nhiều kết quả đầy hứa hẹn trên động vật và trong phòng thí nghiệm, vẫn chưa có đủ bằng chứng để khẳng định chúng có thể cải thiện tuổi thọ hoặc sức khỏe ở người theo cách mà nhiều quảng cáo đang mô tả.
Có lẽ điều thú vị nhất về câu chuyện của ti thể không nằm ở việc chúng có thể giúp con người sống đến bao nhiêu tuổi, mà ở chỗ chúng phản ánh một xu hướng lớn của khoa học hiện đại. Thay vì tìm kiếm "viên thuốc trường sinh", các nhà nghiên cứu đang cố gắng hiểu cách từng bào quan, từng phân tử và từng tín hiệu nhỏ trong tế bào phối hợp với nhau để quyết định tốc độ lão hóa của cơ thể.
Sau nhiều thập kỷ chỉ xuất hiện trong các giáo trình sinh học, ti thể giờ đây đã trở thành một trong những chiến trường sôi động nhất của ngành công nghệ sinh học và y học chống lão hóa. Nhưng ít nhất ở thời điểm hiện tại, câu trả lời đáng tin cậy nhất mà khoa học đưa ra vẫn khá giản dị: muốn có những ti thể khỏe mạnh hơn, con người chưa cần đến các liệu pháp đắt đỏ, mà trước hết cần tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc và duy trì một chế độ ăn cân bằng. Phần còn lại vẫn đang là bài toán mà giới nghiên cứu trên toàn thế giới tiếp tục tìm lời giải.
*Nguồn: NYT, BI, Nature
