Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam trong y học, nghiện ma túy được xem là bệnh mạn tính của não bộ bởi các chất này tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, làm thay đổi cơ chế hoạt động của não.
Khi được hút, hít, nuốt hoặc tiêm vào cơ thể, ma túy nhanh chóng đi theo máu lên não chỉ trong vài chục giây đến vài phút. Tại đây, các chất gây nghiện can thiệp vào hệ thống truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh.
Một số loại ma túy hoạt động như “chìa khóa giả”, bắt chước chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên để gắn vào các thụ thể trong não. Một số khác ngăn cản quá trình thu hồi các chất dẫn truyền thần kinh, khiến nồng độ của chúng tăng vọt bất thường. Não bộ vì thế bị rơi vào trạng thái mất kiểm soát.
Ma túy đá không chỉ gây ảo giác, kích thích thần kinh mà còn làm biến đổi cấu trúc não bộ.
Theo bác sĩ Hoàng, ba khu vực chịu tổn thương rõ nhất gồm thân não, hệ viền và vỏ não.
Thân não là nơi điều khiển các chức năng sống cơ bản như nhịp tim, nhịp thở, huyết áp hay chu kỳ ngủ - thức. Khi ma túy tác động vào khu vực này, đặc biệt là ức chế trung tâm hô hấp, người dùng có thể ngừng thở đột ngột. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến nhiều ca tử vong do sốc thuốc.
Hệ viền, trung tâm điều khiển cảm xúc và cảm giác tưởng thưởng, cũng bị “chiếm quyền”. Bình thường, não chỉ tiết ra lượng vừa đủ các chất tạo cảm giác dễ chịu khi con người ăn ngon, vận động hoặc đạt được mục tiêu nào đó. Nhưng ma túy khiến lượng chất này tăng cao bất thường, tạo cảm giác hưng phấn mạnh hơn nhiều lần so với trạng thái tự nhiên.
Não bộ dần ghi nhớ đây là “phần thưởng đặc biệt”, từ đó thôi thúc người dùng tìm kiếm ma túy liên tục để lặp lại cảm giác ấy.
Trong khi đó, vỏ não - nơi đảm nhiệm tư duy, khả năng kiểm soát hành vi và ra quyết định - lại suy giảm chức năng theo thời gian. Người sử dụng ma túy dễ trở nên bốc đồng, liều lĩnh, khó nhận thức hậu quả hành động. Những thay đổi này thường bị nhìn nhận đơn thuần là hư hỏng về nhân cách, nhưng thực chất phản ánh tổn thương ở vùng não kiểm soát hành vi.
Một trong những chất bị ảnh hưởng mạnh nhất là dopamine, chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm giác vui vẻ và động lực. Ma túy kích thích não giải phóng dopamine ồ ạt, tạo cảm giác hưng phấn tức thời. Tuy nhiên, khi bị kích thích kéo dài, não sẽ giảm độ nhạy với dopamine, khiến người dùng rơi vào trạng thái mệt mỏi, trống rỗng nếu thiếu thuốc.
Để đạt lại cảm giác “phê”, họ buộc phải tăng liều sử dụng. Càng tăng liều, não càng tổn thương, khả năng kiểm soát càng suy giảm, hình thành vòng xoáy lệ thuộc ngày càng nặng nề.
Theo bác sĩ Hoàng, đây cũng là lý do nhiều người dù có công việc ổn định, tài sản hay địa vị xã hội vẫn đánh đổi tất cả để tiếp tục sử dụng ma túy.
Không chỉ não bộ, nhiều cơ quan khác trong cơ thể cũng chịu hậu quả nghiêm trọng. Hệ thần kinh có thể bị tổn thương kéo dài với các biểu hiện như đau đầu, suy giảm trí nhớ, chóng mặt, hoang tưởng hoặc ảo giác. Hệ hô hấp đối mặt nguy cơ suy hô hấp cấp, trong khi tim mạch dễ bị kích thích quá mức, dẫn đến nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ ngay cả ở người trẻ tuổi.
Gan, thận và hệ tiêu hóa cũng bị bào mòn trong quá trình chuyển hóa, đào thải các chất độc tích tụ lâu ngày trong cơ thể.
