Từ lâu, mã đề không chỉ là loài cây mọc hoang mà còn được dân gian xem như một dược liệu quan trọng trong các chứng bệnh liên quan đến “nhiệt”, “độc” và đường tiết niệu. Nhờ đặc tính dễ kiếm, dễ dùng, mã đề từng gắn liền với nhiều bài thuốc nam truyền miệng trong hỗ trợ điều trị sỏi thận, tiểu buốt, tiểu rắt.
TS Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam cho biết, mã đề có tên khoa học là Plantago major được sử dụng phổ biến không chỉ ở Việt Nam mà còn tại nhiều quốc gia châu Á.
“Trong y học cổ truyền, mã đề có vị ngọt, tính mát, quy vào kinh phế - can - thận. Dược liệu này thường được dùng để thanh nhiệt, lợi tiểu, thông lâm, hỗ trợ các trường hợp viêm đường tiết niệu và sỏi tiết niệu nhẹ”, TS Phương cho biết.
Không chỉ tồn tại trong các bài thuốc, mã đề còn được sử dụng linh hoạt trong đời sống hằng ngày. Lá non của cây có thể luộc, nấu canh hoặc ăn như rau, giúp mát người, dễ tiêu, đặc biệt phù hợp với người hay bị nóng trong, tiểu tiện khó.
Dưới góc độ nghiên cứu hiện đại, nhiều công trình cho thấy cây mã đề, nhất là phần lá, có tác dụng lợi tiểu rõ rệt, giúp tăng thải trừ urê, acid uric và các muối khoáng trong thận. Đây chính là cơ sở khoa học lý giải vì sao mã đề thường được dùng để hỗ trợ phòng ngừa và cải thiện tình trạng sỏi thận.
Trong dân gian, bài thuốc hỗ trợ chữa sỏi đường tiết niệu thường được áp dụng gồm: 20g mã đề, 30g kim tiền thảo, 20g rễ cỏ tranh. Các vị thuốc được sắc uống mỗi ngày một thang hoặc hãm uống như chè, chia làm nhiều lần trong ngày.
Tuy nhiên, TS Ngô Đức Phương nhấn mạnh mã đề chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không phải thuốc đặc trị cho một số trường hợp sỏi thận có kích thước lớn.
Bổ sung thêm, bác sĩ Bùi Thanh Hoài, Khoa Y học cổ truyền, Bệnh viện 19-8 (Bộ Công an) cảnh báo người bệnh không nên tự ý lạm dụng thuốc nam. Theo bác sĩ Hoài, thuốc nam thường chỉ phát huy hiệu quả với sỏi nhỏ. Trường hợp sỏi lớn trên 10mm, gây ứ nước thận độ 2, độ 3 hoặc xuất hiện cơn đau quặn thận dữ dội, người bệnh cần can thiệp bằng các phương pháp y học hiện đại như tán sỏi hoặc phẫu thuật.
Bên cạnh việc dùng thuốc, chế độ sinh hoạt và ăn uống đóng vai trò then chốt. Người bị sỏi thận cần uống tối thiểu 2 lít nước mỗi ngày để tăng khả năng lọc và đào thải của thận; đồng thời hạn chế ăn mặn và giảm các thực phẩm giàu oxalat như rau muống, trà đặc, chocolate.
Các chuyên gia cũng khuyến cáo trước khi sử dụng thuốc nam, người bệnh nên đi siêu âm để xác định chính xác kích thước và vị trí viên sỏi, từ đó lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, an toàn.
