Cây mía dò (còn gọi là cát lồi, mía dò hoa ngọn) có tên khoa học là Costus speciosus, thuộc họ Mía dò (Costaceae). Đây là loài cây thân thảo sống nhiều năm, ưa ẩm, thường mọc hoang ở ven rừng, ven suối. Từ lâu, dân gian đã dùng loài cây này như một vị thuốc nam chữa các chứng bệnh về nhiệt, tiết niệu và chuyển hóa.
Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam cho biết, theo y học cổ truyền, mía dò có vị ngọt nhạt, tính mát. Bộ phận dùng chủ yếu là thân rễ (củ) và thân già, ngoài ra có thể dùng lá.
Thân cây có thể tước vỏ ăn sống như mía thông thường với vị ngọt nhẹ, thanh mát giúp giải khát, giải nhiệt hiệu quả trong những ngày nắng nóng. Ở một số vùng, lá non của cây còn được người dân hái để ăn kèm với bánh xèo.
Các nghiên cứu hiện đại cho thấy, trong cây mía dò chứa hàm lượng lớn diosgenin (tiền chất steroid thực vật), saponin và flavonoid. Những hoạt chất này có tác dụng kháng viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ chức năng thận và tăng cường đào thải axit uric.
Đặc biệt, một số nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận chiết xuất từ mía dò giúp hạ đường huyết và cải thiện độ nhạy insulin trên mô hình đái tháo đường. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh bằng chứng lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế, vì vậy vai trò chủ yếu của cây là hỗ trợ, không thay thế thuốc điều trị đặc hiệu.
Cách dùng phổ biến nhất là sắc nước uống từ thân rễ hoặc toàn cây (dưới dạng dược liệu khô). Người dân có thể dùng riêng lẻ hoặc phối hợp với các vị thuốc như mã đề, râu ngô... để làm bài thuốc lợi tiểu, chữa tiểu buốt, tiểu rắt hoặc sỏi tiết niệu nhẹ.
Bên cạnh các tác dụng kể trên, y học cổ truyền và các nghiên cứu dược lý còn phát hiện cây mía dò có nhiều công dụng súc khỏe khác:
Chữa viêm tai, đau tai: Theo kinh nghiệm dân gian, khi bị viêm tai khu trú hoặc chảy mủ tai, người ta thường lấy cành non của cây mía dò tươi đem hơ nóng cho héo rồi ép lấy nước, nhỏ trực tiếp vào tai. Biện pháp này giúp giảm sút tình trạng sưng tấy, tiêu viêm và giảm đau tai rất nhanh chóng.
Hỗ trợ điều trị các bệnh xương khớp: Nhờ hoạt chất diosgenin có tác dụng chống viêm mạnh mẽ, nước sắc từ củ mía dò làm dịu các cơn đau do viêm khớp, phong thấp, đau nhức lưng tê mỏi gối ở người cao tuổi.
Điều trị bệnh ngoài da, eczema: Nước nấu từ thân và lá mía dò có thể dùng để tắm hoặc rửa các vùng da bị hắc lào, lang ben, chàm (eczema) hoặc mày đay, giảm ngứa ngáy và kháng khuẩn bề mặt da rất tốt.
Mặc dù mía dò là cây khá lành tính, nhưng theo chuyên gia, người có đường huyết thấp, người bị sỏi thận kích thước lớn cần thận trọng khi dùng. Phụ nữ mang thai tránh sử dụng kéo dài để đảm bảo an toàn cho thai nhi.
Đặc biệt, mía dò chỉ mang tính chất hỗ trợ, người bệnh không tự ý bỏ phác đồ điều trị đái tháo đường hoặc các bệnh lý thận nặng do bác sĩ chỉ định.
