Thủy đậu do vi rút thuỷ đậu - Varicella-zoster gây ra. Bệnh có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như nhiễm khuẩn da, viêm phổi, viêm não, nhập viện, thậm chí tử vong. Sau khi khỏi bệnh, vi rút thuỷ đậu vẫn tồn tại trong các hạch thần kinh và có thể tái hoạt động nhiều năm sau, gây bệnh Zona.
Tiêm chủng vắc xin đúng thời điểm sẽ giúp trẻ hình thành miễn dịch chủ động mà không phải đối mặt với những rủi ro do nhiễm vi rút thuỷ đậu tự nhiên.
Vắc xin thủy đậu tạo miễn dịch như thế nào?
Các vắc xin thủy đậu hiện có đều chứa vi rút thuỷ đậu sống giảm độc lực. Ở người có hệ miễn dịch bình thường, vi rút có trong vắc xin nhân lên đủ để kích thích hệ miễn dịch mà không gây ra các bệnh lý thuỷ đậu
Sau tiêm vắc xin, cơ thể hình thành hai nhánh bảo vệ khác nhau:
• Miễn dịch dịch thể: đó là các kháng thể có khả năng trung hoà vi rút từ đó ngăn cản vi rút xâm nhập và lây truyền.
• Miễn dịch tế bào: đó là các tế bào miễn dịch có độc tính tiêu diệt vi rút đồng thời điều phối để sản xuất ra các kháng thể
Các tế bào miễn dịch có thể trở thành các tế bào nhớ, giúp hệ miễn dịch có thể nhận diện và phản ứng nhanh hơn khi tiếp xúc với vi rút thuỷ đậu ở các lần nhiễm sau, do đó tạo nên khả năng kiểm soát lâu dài của vắc xin.
Chủ động tiêm phòng vắc xin để bảo vệ cho trẻ trước nguy cơ nhiễm bệnh thủy đậu.
Vì sao 12 tháng tuổi là thời điểm phù hợp?
Trong những tháng đầu đời, trẻ nhận kháng thể kháng vi rút thuỷ đậu từ mẹ qua nhau thai. Nguồn kháng thể này giúp bảo vệ trẻ khỏi bệnh thuỷ đậu nhưng sau đó sẽ giảm nhanh trong vòng 1 năm tuổi. WHO ghi nhận phần lớn trẻ trở nên dễ cảm nhiễm với thủy đậu từ khoảng 4–6 tháng tuổi.
Nếu tiêm vắc xin thuỷ đậu quá sớm cho trẻ, kháng thể của người mẹ còn tồn lưu sẽ trung hòa vi rút vắc xin, làm hạn chế đáp ứng miễn dịch của vắc xin. Từ 12 tháng tuổi trở lên, khi lượng kháng thể từ người mẹ đã giảm, nguy cơ vi rút vắc xin bị trung hoà cũng sẽ giảm đáng kể. Đồng thời, hệ miễn dịch đã phát triển của trẻ làm tăng hoạt hóa các tế bào độc tính, tạo ra kháng thể có ái lực cao và hình thành tế bào nhớ.
Vì vậy, mốc 12 tháng vì thế tạo được sự cân bằng giữa ba yếu tố quan trọng:
• Ít chịu ảnh hưởng của kháng thể từ mẹ truyền sang;
• Hệ miễn dịch đã có khả năng tạo đáp ứng miễn dịch đặc hiệu và trí nhớ đối với vi rút vắc xin;
• Bảo vệ cho trẻ trước nguy cơ nhiễm bệnh tăng lên do các tiếp xúc mới tại nhà trẻ, trường học và cộng đồng.
12 tháng tuổi trở lên - Thời điểm phù hợp để tiêm phòng vắc xin thủy đậu cho trẻ.
Bằng chứng về đáp ứng miễn dịch từ 12 tháng tuổi
Hiệu quả về đáp ứng miễn dịch từ 12 tháng tuổi được chứng minh qua rất nhiều nghiên cứu lâm sàng. Theo WHO, khoảng 86–89% trẻ có đáp ứng kháng thể sau một liều vắc xin thủy đậu đơn giá. Sau liều thứ hai, khoảng 99% đạt mức kháng thể bảo vệ; hiệu giá kháng thể và đáp ứng miễn dịch tế bào cũng tăng lên rõ rệt.
Một thử nghiệm pha III đa quốc gia trên 515 trẻ từ 12 tháng đến 12 tuổi ghi nhận vắc xin sống giảm độc lực chứa chủng MAV/06 đạt tỷ lệ chuyển đổi huyết thanh 97,9%. Đáp ứng miễn dịch không thấp hơn vắc xin đối chứng chứa chủng Oka/Merck; hồ sơ an toàn giữa hai nhóm không có khác biệt đáng kể.
Những số liệu này cho thấy trẻ từ 12 tháng tuổi có khả năng tạo đáp ứng miễn dịch cao với vắc xin thủy đậu sống giảm độc lực.
Khuyến cáo của WHO và lịch tiêm chủng thường quy tại một số quốc gia
WHO năm 2025 khuyến nghị lịch hai liều vắc xin thuỷ đậu và nêu rõ liều đầu có thể được tiêm từ 9 tháng tuổi trở lên, tuy nhiên lịch tiêm sớm này chỉ nên áp dụng trong các vùng dịch tễ có nguy cơ cao với bệnh thuỷ đậu. Do vậy, nhiều quốc gia sau khi đánh giá giữa nguy cơ và lợi ích của việc tiêm phòng đã lựa chọn khoảng tuổi 12–15 tháng tuổi để bắt đầu các Chương trình tiêm phòng thường quy.
CDC Hoa Kỳ khuyến nghị liều đầu lúc 12–15 tháng và liều thứ hai lúc 4–6 tuổi [4]. Dữ liệu theo dõi 25 năm cho thấy một liều đạt hiệu quả khoảng 82–85% đối với thủy đậu ở mọi mức độ; lịch hai liều làm tăng hiệu quả ít nhất 10%, đồng thời tiếp tục giảm số ca mắc và quy mô ổ dịch [5].
Tại châu Âu, Đức bố trí tiêm hai liều vắc xin vào khoảng 11 và 15 tháng; Italy bắt đầu lúc 13–15 tháng; Tây Ban Nha lúc 15 tháng; Hy Lạp trong khoảng 12–15 tháng. Các chương trình này đều ưu tiên tạo miễn dịch từ năm thứ hai của cuộc đời.
Những kinh nghiệm trên cho thấy giai đoạn từ 12 tháng tuổi không chỉ phù hợp về mặt sinh học mà còn đã được áp dụng rộng rãi trong các chương trình tiêm chủng trên quy mô lớn.
Tiêm đủ hai liều để bảo vệ bền vững hơn
Một liều vắc xin bảo vệ tốt trước thủy đậu nặng nhưng chưa ngăn chặn hoàn toàn nguy cơ mắc bệnh sau tiêm và các ổ dịch. WHO vì vậy khuyến nghị lịch hai liều để đạt hiệu quả cao hơn.
Hiệu quả chung của hai liều vắc xin thủy đậu đơn giá đạt khoảng 92%; một số nghiên cứu ghi nhận mức bảo vệ 95–98%. Liều thứ hai giúp hoàn thiện đáp ứng ở trẻ chưa tạo đủ miễn dịch sau liều đầu, đồng thời tăng kháng thể, củng cố miễn dịch tế bào và trí nhớ miễn dịch.
Với phần lớn trẻ khỏe mạnh, nên bắt đầu tiêm phòng vắc xin thủy đậu từ 12 tháng tuổi trở lên và hoàn thành đủ hai liều theo lịch được phê duyệt. Đây là lựa chọn phù hợp để tạo miễn dịch sớm, nâng cao hiệu quả bảo vệ và giảm nguy cơ mắc thủy đậu cũng như các biến chứng của bệnh.
TS. Phạm Thị Phương Thảo - Chuyên gia về chất lượng vắc xin
