"Ngậm bồ hòn làm ngọt" là một trong những thành ngữ quen thuộc của người Việt. Mỗi khi ai đó nhẫn nhịn, chịu thiệt hoặc nuốt nỗi ấm ức vào trong, người ta thường dùng câu nói này để miêu tả.
Nhưng có một điều thú vị là không ít người chưa từng nhìn thấy quả bồ hòn, càng không biết vì sao thứ quả ấy lại trở thành biểu tượng của sự cam chịu.
Bồ hòn là quả của cây cùng tên (còn gọi vô hoạn, bòn bòn), thuộc chi Sapindus. Cây mọc ở nhiều tỉnh miền núi và trung du Việt Nam như Phú Thọ, Lạng Sơn, Sơn La,...
Khi chín, quả có màu vàng nâu, vỏ bóng, bên trong chứa một hạt đen cứng, khá giống quả nhãn. Điều đặc biệt nằm ở phần vỏ chứa hàm lượng saponin cao - một hoạt chất khi gặp nước sẽ tạo bọt tự nhiên. Trước khi các loại nước giặt, nước rửa chén công nghiệp xuất hiện phổ biến, người ta thường dùng bồ hòn để giặt quần áo, gội đầu, rửa bát, thậm chí làm sạch đồ trang sức.
Ngày nay, bồ hòn vẫn được nhiều người lựa chọn như một chất tẩy rửa thân thiện với môi trường.
Quả bồ hòn khá giống quả nhãn
Không chỉ được biết đến là nguyên liệu tẩy rửa tự nhiên, bồ hòn còn được sử dụng trong y học cổ truyền. Nhiều bộ phận của cây như quả, rễ, lá được dân gian sử dụng trong một số bài thuốc, đặc biệt liên quan đến các bệnh về đường hô hấp và chăm sóc sức khỏe thường ngày. Tuy nhiên, đây đều là các bài thuốc dân gian và y học cổ truyền, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc thầy thuốc chuyên môn trước khi sử dụng.
Vỏ quả bồ hòn có vị rất đắng, chát và hơi hăng, để lại cảm giác khó chịu trong miệng. Chính vì vậy, hình ảnh "ngậm bồ hòn" vốn đã là một trải nghiệm không dễ chịu. Thế nhưng, thành ngữ không dừng ở đó mà còn thêm cụm “làm ngọt”. Đây là cách nói mang tính ẩn dụ: dù trong miệng là vị đắng, người ta vẫn cố coi như đó là vị ngọt.
Từ đó, câu nói được dùng để chỉ những người: chấp nhận thiệt thòi để giữ hòa khí; im lặng trước sự bất công hoặc lời xúc phạm; kìm nén cảm xúc, không muốn mâu thuẫn leo thang; chịu đựng khó khăn mà không than vãn.
Nói cách khác, "ngậm bồ hòn làm ngọt" không phải là không cảm thấy đắng, mà là biết rõ vị đắng nhưng vẫn ngậm trong miệng.
Cây bồ hòn
Ngày xưa, thành ngữ này thường mang ý nghĩa tích cực, gắn với sự nhẫn nhịn, biết hy sinh vì gia đình hoặc vì đại cục. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, cách nhìn đã đa chiều hơn.
Có những lúc sự nhẫn nhịn giúp tránh xung đột không cần thiết, giữ gìn các mối quan hệ hoặc chờ thời điểm thích hợp để giải quyết vấn đề. Nhưng cũng có khi, việc liên tục "ngậm bồ hòn làm ngọt" khiến một người bỏ qua quyền lợi chính đáng của mình, chịu đựng những hành vi không nên được chấp nhận hoặc kìm nén cảm xúc trong thời gian dài.
Điều khiến "ngậm bồ hòn làm ngọt" tồn tại qua nhiều thế hệ là hình ảnh rất đời thường mà nó sử dụng. Chỉ từ một loại quả mọc trong tự nhiên, từng gắn bó với đời sống sinh hoạt, cha ông đã tạo nên một cách nói cô đọng về cảm xúc con người. Vị đắng của quả bồ hòn trở thành phép ẩn dụ cho những điều khó nuốt trong cuộc sống, còn chữ "làm ngọt" lại nhắc đến sự lựa chọn của mỗi người trước nghịch cảnh.
Có lẽ vì vậy, đến tận hôm nay, dù nhiều người chưa từng cầm trên tay một quả bồ hòn, ai cũng có thể hiểu ngay ý nghĩa của câu thành ngữ khi nghe ai đó bảo rằng họ đang phải “ngậm bồ hòn làm ngọt”.
